Summary: ENTREVISTA David Rodríguez publica O canastro sen tornarratos (Xerais), unha análise sobre como erguer resistencias fronte ás lóxicas dun capitalismo cada vez máis incompatible coa democracia.

Nun país desvertebrado e politicamente descabezado, nunha sociedade atomizada -cunha economía terciarizada coas características propias do sur europeo- que convive cos restos do naufraxio do movemento obreiro e os estertores da sociedade agraria, pouco máis se pode agardar que unha democracia de baixa calidade. Iso explica David Rodríguez en O canastro sen tornarratos (Xerais), un ensaio no que analiza o proceso de cambio cultural, social, económico e político que viviu, en moi pouco tempo, Galicia, e as súas consecuencias nun contexto global de elitización dun capitalismo que amosa, cada vez máis, o seu lado máis incompatible coa democracia, e no que articular resistencias fronte á hexemonía se torna cada vez máis difícil. Sobre todo se o movemento emancipador cae en certos erros. Falamos co seu autor, que respondeu as nosas preguntas por correo electrónico. Se queres, podemos comezar polo título. Por que a metáfora do canastro sen tornarratos? O libro toca tantos temas que precisaba dunha imaxe-resumo. Unha idea que permitise saber cal era o tema principal do libro de xeito rápido. Así, pensei na imaxe do canastro, unha construción popular vencellada a unha cultura material de vida en desaparición. Pero é un canastro sen tornarratos, é dicir, sen a pedra horizontal que impide aos ratos acceder ao froito do traballo humano. As sociedades agrarias, coa súa autonomía cultural relativa, dispuñan de certos tornarratos. O movemento obreiro foi outro tornarratos construído pola clase traballadora. O proceso de cambio cultural, social, económico e político que trata de describir o libro, o do paso en Galicia dunha sociedade agraria con focos de industrialización e, de aí, a unha sociedade terceirizada dá como resultado unha sociedade sen ningún tipo de devasas que actúen como protección á pura lóxica mercantil do capitalismo globalizado. A construción desa devasa, dese novo ethos que actúe como paraugas debería ser a principal tarefa estratéxica da esquerda no presente. No momento actual, a esquerda segue oscilando entre a imitación institucionalista da democracia e dos populismos latinoamericanos, o radicalismo eurocosmopolita de tinte negriano e os soños golpistas dun leninismo fóra de contexto, dis no primeiro capítulo. Podes explicar isto con algúns exemplos da esquerda europea? Tanto a tradición socialdemócrata como a populista (entendida ao xeito latinoamericano) se basean no reformismo a partir do Estado entendido como aparato burocrático-coercitivo. Ambas, deixaron de lado a crítica ao capitalismo e ambas tenden a poñer demasiada fe na capacidade de mudar a sociedade desde a instancia política, desatendendo a autoorganización popular na sociedade civil. Neste momento, a vía socialdemócrata semella esgotada, toda vez que os Estados, ou mellor dito, certos Estados, foron baleirados de substancia política (polo menos no que ten que ver coa economía) en favor de entes supraestatais antidemocráticos. "O leninismo fóra de contexto permanece en moitos grupos e grupúsculos que aínda non asumiron as leccións que tira Gramsci" En canto á vía populista, un bo exemplo desa fe no Estado liberal foi o caso de Venezuela, onde a instancia política foi quen de redistribuír a economía en tempos de bonanza do petróleo, pero cando esta bonanza remata, o Estado, entendido só como aparello burocrático-coercitivo, aparece como insuficiente. É aí cando comezan a desenvolver o chamado Estado Comunal, pero fano xa nun momento de maior debilidade. O leninismo fóra de contexto permanece en moitos grupos e grupúsculos que aínda non asumiron as leccións que tira Gramsci do feito de que tras a Revolución Rusa, o levantamento non continúe en Alemaña ou en Italia. Gramsci dáse de conta, por unha banda, de que a visión evolucionista do progreso, teleolóxica, positivista que a socialdemocracia clásica introducira no marxismo é errónea, e por outra banda, de que nestes países o Estado é algo moito máis complexo, con capacidade de integrar ás masas non só a base de coerción, senón tamén de consentimento. Cunhas masas máis integradas no ethos do Estado, cunha sociedade civil moi articulada, soñar cun golpe de efecto como o que conseguen os bolxeviques en Rusia é completamente utópico, polo menos no tempo presente. "O imperialismo non só segue vivo senón que imos a un mundo no que volven convivir varios imperialismos" Canto ao radicalismo eurocosmopolita, é froito de certo antiestatalismo que xorde, sobre todo, a raíz da experiencia dos zapatistas mexicanos. Xente como John Holloway ou Antonio Negri postulan que estamos nunha fase posterior á do imperialismo, onde o estado-nación foi superado. No caso europeo, ese radicalismo concibe a Unión Europea como o lugar da política. Soña con reformar a UE a partir da organización dunha esquerda paneuropea. É outro tipo de utopismo. O imperialismo non só segue vivo senón que imos a un mundo no que volven convivir varios imperialismos. A propia UE consiste nunha xerarquía de Estados, onde os subalternos cederon soberanía económica en favor dos poderosos, en concreto de Alemaña, e onde as lóxicas estatais e nacionais seguen imperando sobre un demos europeo que non aparece por ningures. Curiosamente, desta procedencia autónoma, polo tanto antiinstitucional, veñen algúns líderes da Nova Política Galega. A vida ten estas coñas. O libro describe o proceso de elitización das democracias e as súas consecuencias. A partir dos 70, sinalas, a democracia liberal comeza a ser disfuncional para un capitalismo nómade e global capaz de moldear a vida das masas coma nunca antes. De que xeito a Revolución Conservadora (a dos 80) impulsa este proceso? De que maneira o capitalismo do consumo de masas -no que Pasolini vía un novo fascismo- aumenta a súa capacidade "destrutiva" a partir da súa nova lóxica cultural? A medida que as economías nacionais se van integrando máis e máis nos mercados globais, o chamado Consenso de Washington, o ethos do capitalismo da era neoliberal, retomará as teses de intelectuais que, coma Von Hayek, consideraban que durante a posguerra, coa prepoderancia do paradigma keynesiano e a impronta da URSS a nivel xeopolítico, o mundo se atopaba nun camiño de servidume. Dese tempo, tamén, é o coñecido informe da Trilateral onde se afirma que se chegara a un estadio nos países centrais onde había demasiada democracia, que non se podía seguir atendendo as demandas da sociedade a base de engordar o Estado social. O novo capitalismo que, como demostraría Thatcher derrotando os mineiros en folga a mediados dos oitenta, terá como obxectivo debilitar o mundo do traballo, fomentará a financiarización da economía, creará grandes organismos supraestatais como a OMC ou reconfigurará os creados na etapa keynesiana como o Banco Mundial ou o FMI e dedicarase a desmontar todo rastro de Estado do benestar. "É o coñecido informe da Trilateral onde se afirma que se chegara a un estadio nos países centrais onde había demasiada democracia" Isto sucede a finais dos 70 e durante os 80 e, para o caso da UE, tanto a Acta Única de 1986 (que instaura o libre movemento de capitais) coma o Tratado de Maastricht de 1992 (que aplica os dogmas neoliberais ao funcionamento do euro) son congruentes con esta mutación. O capitalismo do consumo de masas comeza xa na era keynesiana, pero era daquela un consumismo baseado no traballo. A contribución do mundo do traballo ao PIB non tiña nada que ver coa do presente. A clase traballadora, que gozaba de certa estabilidade e benestar, conseguía acceder a equipamentos e servizos a través do consumo. Pasolini enxergou, con gran perspicacia, como este consumismo acabaría creando unha mutación nas clases populares que aceleraría a integración destas na lóxica mercantil. "Pasolini acertou ao cualificar de fascismo a homologación provocada polo consumo de masas: a lóxica mercantil é agora totalitaria, xa non deixa espazos libres" Penso que cando Pasolini, na estela gramsciana, fala do tempo da morte dos vagalumes non é tanto que sinta unha sorte de nostalxia pola arcadia rural perdida, como porque se decata de que ata este momento as clases populares gozaran dunha certa autonomía cultural, a cal actuaba coma unha sorte de paraugas implícito que as protexía da súa total subsunción na visión do mundo propia do capitalismo e que axudaba á toma de consciencia de clase. Coa chegada da financiarización e da revolución informática, este consumo xa non se basea tanto no traballo coma na débeda e consiste tanto na adquisición de gadgets como no consumo de estilos de vida, emocións, "información", espectáculo. Provocando a total inserción das clases populares no capitalismo. Inserción económica, polo tanto, a través dos mecanismos de débeda e inserción cultural a través dos medios de comunicación de masas e Internet. É aí onde Pasolini acertou totalmente ao cualificar de fascismo a esta homologación provocada polo consumo de masas: a lóxica mercantil é agora totalitaria, xa non deixa espazos "libres". A democracia liberal, indicas, non pode ser o paradigma de democracia dunha esquerda que, ademais, tende a converterse en "vangarda especializada na xestión institucional". Relacionas, ademais, isto, co positivismo, o xiro lingüístico e a filosofía posmoderna. Por que dis isto, é dicir, en que ves esa presenza da filosofía posmoderna e da aceptación da democracia liberal como marco na esquerda? A democracia liberal é elitista por natureza. Así era no século XIX. O sufraxio universal foi froito da loita do movemento obreiro e dunhas circunstancias xeopolíticas concretas. Quen lea a Ortega y Gasset ou a Julian Marías, que son as grandes figuras do stablishment español bempensante, decátase de que eles separan moi ben democracia de liberalismo. E que prefiren o segundo á primeira. A concepción do Estado liberal separa a sociedade civil da instancia xurídico-burocrática-coercitiva. O Estado ten por cometido salvagardar a propiedade privada e debe deixar "liberdade" aos axentes individuais que actúan na sociedade civil. É a liberdade negativa, liberdade como non intervención, propia do liberalismo. É a liberdade que reivindicaba Galicia Bilingüe cando esixía que a Xunta non obrigase aos nenos a aprender galego. "Quen lea a Ortega y Gasset ou a Julian Marías decátase de que separan moi ben democracia de liberalismo. E que prefiren o segundo á primeira" A concepción do Estado da esquerda non pode aceptar iso. Para esta, Estado é tanto a instancia burocrática como a sociedade civil. É aparello organizativo-coercitivo + ethos + condicións materiais. Polo tanto, non chega coas liberdades e dereitos individuais formalmente recoñecidos pola instancia política, senón que hai que ver como se aplican eses dereitos e liberdades, que sempre son acordes cun ethos colectivo, cunha hexemonía determinada, de xeito efectivo na sociedade civil. Este control, naturalmente, conséguese con tecido social organizado en dita sociedade civil e non unicamente copando as institucións liberais. A coincidencia entre o positivismo e o xiro lingüístico posmoderno estriba no seu elitismo. "A concepción do Estado da esquerda non pode aceptar iso. Para esta, Estado é tanto a instancia burocrática como a sociedade civil" O primeiro, porque ao entender a sociedade como algo suxeito a leis predicibles, como se as ciencias sociais fosen semellantes ás naturais, acaba propugnando o goberno dos "técnicos", dos "expertos", da casta sacerdotal que sabe cara onde hai que dirixir a economía política, que ten as claves teleolóxicas do que é bo para a sociedade. Despotismo ilustrado. O segundo, porque ao reducilo todo á pugna de "relatos" igualmente válidos e separados das culturas materiais de vida que xeran eses relatos, tamén acaba propiciando que sexa unha casta sacerdotal, a dos universitarios e expertos en comunicación e marketing, a encargada de emitir os "mellores relatos" para vencer na pugna política e para, no mellor dos casos, e debido a unha sorte de crenza máxica en que o relato pode xerar a súa propia materialidade, conseguir que o relato cree esa materialidade. "Tanto un tipo de expertos coma outros arróganse a capacidade de moldear as sociedades ao seu gusto" Tanto un tipo de expertos coma outros arróganse a capacidade de moldear as sociedades ao seu gusto e refugan da idea de que sexan as propias masas as que conformen, a través das súas prácticas materiais de vida e das súas decisións democráticas colectivas, cara onde debe ir a sociedade. Un exemplo de sacerdocio do primeiro tipo son os burócratas de Bruxelas, e os seus emisarios nos estados, que crean dogmas económicos supostamente técnicos como establecer que o déficit público debe ser do 3% ou do 2% etc. Un exemplo do sacerdocio do segundo tipo encarnouno a gran novidade que introduce Podemos na esquerda española: o populismo das cadeas de significantes, polo tanto lingüístico e non materialista, de Laclau e Mouffe. A través do traballo de Ana Cabana, explicas que o esfarelamento -sociolóxico- das comunidades rurais se atopa detrás da feble democratización do rural galego e da persistencia do caciquismo, que facilitan as prácticas neocoloniais -megaminería, por exemplo-. Coa derrota da opción da ruptura democrática na Transición, imporíase ademais a derrota do mundo do traballo, obrigado a aceptar a reconversión agrícola e industrial para "modernizarse". A economía terciarízase, ademais, pola vía da dependencia do sector da construción. En que sentido o xeito no que se "moderniza" a economía galega favorece a democracia de baixa calidade que temos? Isto está relacionado co que dicía máis arriba sobre o ethos. Cando Karl Polanyi fala da "Gran transformación" que xera o capitalismo nas sociedades di que a economía de mercado, para funcionar, necesita crear, tamén, sociedades de mercado. A gran transformación que sufriu Galicia nun tempo marca levou por diante o ethos propio das sociedades agrarias. O xeito en que esas sociedades estaban articuladas. Isto non quere dicir que aquelas sociedades fosen o paraíso na terra, só queren dicir que tiñan algún tipo de articulación e que, ao seren sometidas ao proceso de "modernización", máis se iso acontece coa velocidade que sucedeu aquí, acaban esfarelándose. "Hoxe a galega é unha sociedade atomizada que convive cos restos do naufraxio do movemento obreiro e cos estertores da sociedade agraria" En paralelo a esa desarticulación da sociedade agraria, créanse algúns focos de desenvolvemento industrial e os antigos labregos que acoden ás cidades comezan a organizarse en forma de movemento obreiro. Este tamén crea o seu propio ethos. A consciencia de clase non é senón un ethos. Coa entrada na Unión Europea, Galicia sofre, tamén, un proceso de desmantelamento industrial que, á súa vez, esfarela, como noutros lugares do mundo tras a caída da URSS, o movemento obreiro. Hoxe Galicia ten unha economía terceirizada, ao xeito precario en que esa terceirización se dá no sur europeo (construción, turismo, especulación), isto é, unha sociedade atomizada que convive cos restos do naufraxio do movemento obreiro e cos estertores da sociedade agraria. "Galicia non pode máis que ser ese país desvertebrado e politicamente descabezado. Cunha sociedade así, é normal que a democracia sexa de moi baixa calidade" É dicir, Galicia non pode máis que ser ese país desvertebrado e politicamente descabezado. Cunha sociedade así, é normal que a democracia sexa de moi baixa calidade. Se cadra, como contrapunto, cabe dicir que, malia esta situación, este país, dentro das súas humildes circunstancias históricas, demostra moitas veces estar máis vivo sociopoliticamente que outros lugares de características similares do Estado español. Eu teño para min que se isto é así se debe a que o carácter nacional galego, a pervivencia, coa intensidade mínima necesaria, dunha consciencia cohesionadora de país historicamente oprimido, axuda niso.Galicia non pode máis que ser ese país desvertebrado e politicamente descabezado. Cunha sociedade así, é normal que a democracia sexa de moi baixa calidade Existe, ademais, segundo remarcas, unha forte relación entre os discursos rexeneracionistas e modernizadores e a ideoloxía do europeísmo. Un "conglomerado ideolóxico" útil para a aceptación social das reconversións e dunha democracia feble con continuidade das elites franquistas. De que xeito o pensamento de Ortega y Gasset serve, ao respecto, de nexo entre o que denominas elitismo de entreguerras e o elitismo de fin de milenio? (Por vía do rexeneracionismo que pasa do PSOE a Ciudadanos, coa axuda de El País…) De que xeito, en relación con iso, o nacionalismo español serve para agochar a natureza "tecnocrática e democraticamente baleira" das institucións españolas? Por que falas, nese contexto, de "constitucionalismo antidemocrático"? O rexeneracionismo é unha constante na historia española. Está relacionado coa idea de decadencia imperial. Os rexeneracionistas devecen por devolver a España ás glorias do pasado, polo que, en cada presente, enumeran os males da patria, os porqués de que España perdese o tren das nacións punteiras de Europa, e tratan de dar solución a eses males. Aínda que hai un trasfondo chauvinista nesa nostalxia da grandeur perdida, no fondo é profundamente autorracista. 1898 marca un punto de inflexión nese tipo de pensamento sobre España. É un trauma que, aínda agora, os españois non superaron. Por iso seguen publicando libros sobre as bondades do imperio e sobre a malvada "lenda negra" e por iso hai esa belixerancia visceral contra os nacionalismos alternativos ao español que persisten no estado: son fillos traidores que contribúen á perda de grandeza da patria. "1898 marca un punto de inflexión nese tipo de pensamento sobre España. É un trauma que, aínda agora, os españois non superaron" Dentro deses intelectuais traumatizados no 98 están os tradicionalistas, que se pechan nunha idea de España como reserva espiritual de Occidente e os modernizadores, que queren enganchar a España ás nacións avanzadas no aspecto científico técnico. Ortega y Gasset é destes últimos, pero con matices. Ao mesmo tempo, está moi vencellado á Revolución conservadora alemá de entreguerras. É un vitalista, un nietzscheano, pero no caso español ten que prescindir desa veta máis romántica e apostar polo liberalismo elitista. Por iso digo que actúa coma ponte entre o pensamento conservador de tipo aristocrático e de pouso nietzscheano propio da Revolución conservadora alemá e o aristocraticismo técnico, propio do liberalismo. "Ramón Piñeiro e o grupo Galaxia unen o vello conservadorismo irracionalista do que falaba Lucáks co europeísmo tecnócrata e individualista. En pleno franquismo, prodúcese ese paso do vello conservadorismo fascistoide ao novo conservadorismo tecnócrato" No plano mundial/europeo, Hannah Arendt cumpre un papel similar. É a ponte entre o elitismo heideggeriano e o elitismo despolitizador tecnocrático. E outro tanto, digo no libro, fai Ramón Piñeiro e o grupo Galaxia para o plano galego: unen o vello conservadorismo irracionalista do que falaba Lucáks co europeísmo tecnócrata e individualista. En pleno franquismo, prodúcese ese paso do vello conservadorismo fascistoide ao novo conservadorismo tecnócrata. O Plan de Estabilización de 1959 marca o inicio da integración de España no capitalismo global e do reinado dos tecnócratas do Opus. É congruente con todo isto que, na transición, Ortega sexa o gran intelectual recuperado. Nunca se opuxo realmente ao franquismo, pero permitía trazar unha liña de continuídade coa república, da que foi deputado. "O europeísmo é utilizado, durante os anos en que o PSOE era totalmente hexemónico, como símbolo de modernidade" Ademais, el é o gran europeísta, tamén autorracista, que dicía aquilo de que España é o problema e Europa a solución. O fillo de Ortega será o presidente de honra de El País e este marcará as trabes mestras do sentido común da España da Transición. No seu momento, xa o dixo a flamante nova directora de El País, Soledad Gallego Díaz, para escándalo de moitos: El País non é un xornal de esquerdas, nin nunca pretendeu selo. Claro que non. É un xornal liberal, español, modernizador, orteguiano. A gran tarefa da Transición española consiste en introducir ao Estado na CEE. O europeísmo é utilizado, durante os anos en que o PSOE era totalmente hexemónico, como símbolo de modernidade. "Os músicos da Movida, os cadros expresionistas de Barceló, ou os deseños desenfadados de Mariscal facían de España, por fin, un estado homologado co resto dos países europeos" Os músicos da Movida, os cadros expresionistas de Barceló, como antes os de o grupo El Paso, ou os deseños desenfadados de Mariscal facían de España, por fin, un estado homologado co resto dos países europeos. O custe de todo isto, claro está, foi o sacrificio da base industrial española, a renuncia a toda soberanía económica e a súa especialización como receptor de capitais financeiros cos que inchar burbullas e de turistas do norte de Europa. O constitucionalismo antidemocrático, que se enxerga con toda claridade despois de que unha carta de Trichet obrigase a Zapatero a incluír o artigo 135, actúa do mesmo xeito que os tratados europeos. Os dogmas económicos que estipula o Tratado de Maastricht non son máis que un xeito de constitucionalismo antidemocrático. "No Estado español, a Constitución, precisamente pola súa xénese non antifascista, leva sendo usada desde hai décadas como muro de contención da democracia" No Estado español, a Constitución, precisamente pola súa xénese non antifascista, leva sendo usada desde hai décadas como muro de contención da democracia. Primeiro fíxose no País Vasco e agora, cando nin sequera existe a desculpa da violencia, tamén en Cataluña. Todo isto é coherente coa concepción do Estado liberal da que falabamos máis arriba. O Estado entendido só como instancia burocrática-coercitiva tende a sacralizar a lei escrita, independentemente de que esta siga sendo representativa do ethos predominante na sociedade civil. Jefferson, o presidente dos EEUU, xa deixou escrito que no republicanismo liberal o poder xudicial actúa como refuxio dos "selected few". Nun momento dado, a sociedade civil grega consideraba que os tratados europeos non eran acordes co seu ethos, pero iso non impediu que a letra escrita prevalecese sobre a democracia. O mesmo sucede coa Constitución española e a sociedade catalá na actualidade. En todo este proceso salientas moito o cambio cultural que acabase de citar, co que ten moito que ver o PSOE, e a través do cal se nos "coan" o desbaldimento consumista, a ideoloxía posmoderna e o neoliberalismo económico. Contrapós, en xeral, a Movida co rock radical vasco, que non se desconecta da loita obreira. Por que Galaxia é un elemento fundamental, nese sentido, da chamada "Cultura da Autonomía"? Cal é a relación entre o culturalismo despolitizado de Manuel Fraga e o culturalismo de Galaxia? O Estado de benestar chega tarde ao Estado español, en comparación cos países centrais europeos. É unha versión cativa daquel que cumpre a función de facer dixerible a ausencia de ruptura co franquismo da Transición. Por outra banda, o estado do benestar chega na resaca do 68. Como quen di, serán os que no 68 estaban nas universidades reclamando cambios de costumes os encargados de facer política na posTransición. Así, todo o período de hexemonía forte do PSOE mestura políticas asistenciais coa preparación para a integración de España na CEE, o que non será máis que a adaptación de España ao novo paradigma neoliberal. A apelación á liberación de costumes sérvelles tamén aos mandatarios do PSOE para diferenciarse da ditadura, para crear a idea de que España se democratiza, se moderniza, isto é, se europeíza. "Todo o período de hexemonía forte do PSOE mestura políticas asistenciais coa preparación para a integración de España na CEE, que é a adaptación de España ao novo paradigma neoliberal" Trátase de deixar atrás o país das películas de Pajares e Esteso coa súa obsesión terceiro mundista polas suecas e construír unha imaxe de España moderna (mellor dito, posmoderna). Aí entra o "quen non estea colocado que se coloque", a progresía cultural que copará os medios de comunicación, os grupos da Movida, con toda a súa estética modernizante unida a unha ética hedonista, evasiva do social e celebradora do banal. O caso do rock radical vasco demostra que, alí onde se mantivo máis viva a idea da ruptura, si foi posible a supervivencia dunha cultura crítica que atopará no punk menos colorido, isto é, non no punk filoliberal e cosmopolita de Alaska, senón no punk montuno e cabreado de Evaristo de La Polla, un medio de expresión de toda a frustración que estaba a xerar, xa daquela, a Transición. "O caso do rock radical vasco demostra que, alí onde se mantivo máis viva a idea da ruptura, si foi posible a supervivencia dunha cultura crítica que atopará no punk montuno e cabreado de Evaristo de La Polla un medio de expresión" Galaxia, como xa dixen antes, actúa coma ponte entre as veleidades aristocratizantes de raíz nietzscheana do galeguismo anterior á república coas veleidades aristocratizantes tecnocráticas propias da posguerra. Coa chegada de Manuel Fraga a Galicia, os "persoeiros" (encántame esta palabra tan descritiva do que en verdade son este tipo de personaxes) de Galaxia dotan a eses gobernos impregnados de rexionalismo sentimentaloide dunha pátina de lexitimidade cultural. Son eles os que crean os grandes consensos en materia cultural e lingüística cos que traballarían os sucesivos gobernos de Fraga. "Coa chegada de Manuel Fraga a Galicia, os "persoeiros" de Galaxia dotan a eses gobernos impregnados de rexionalismo sentimentaloide dunha pátina de lexitimidade cultural" A cambio, son as persoas procedentes dese mundo as que copan maioritariamente organismos como o Consello da Cultura ou a RAG. Naturalmente, todo isto muda coa chegada do tecnócrata puro que é Feijóo. El xa é produto dunha Galicia urbana moi españolizada. Cada vez precisa menos filtros culturalistas para dirixirse a un país que, por outra banda, exterminou o seu rural e concentrou a poboación na franxa atlántica. É aí onde esas elites culturais quedan, como quen di, un pouco en terra de ninguén. Cada vez son menos necesarios. "Feijóo xa é produto dunha Galicia urbana moi españolizada. Cada vez precisa menos filtros culturalistas" Ao fío dos debates aos que deu o libro O atraso económico de Galicia de Beiras, comentas que a centralidade dada por parte do nacionalismo galego ao antagonismo Galicia/Madrid -que para nada negas- leva a desatender as "contradicións internas", a situar en segundo plano a relación norte/sur europeo -tendo en conta que tamén España é periferia- e a non cuestionar o paradigma "modernizador" como proxecto tecnócrata -elitista-. Podes explicar isto? De que xeito se podería articular a colaboración da que falas entre clases populares galegas e españolas para loitar contra a superestrutura antidemocrática europea? Un lugar bastante común, que existe de xeito implícito ou explícito no nacionalismo galego (e noutros nacionalismos do Estado) é a idea de que Europa pode actuar coma "vía de saída" da opresión española. Tendo isto en conta, todo o discurso se vertebra no antagonismo Gz-Madrid, obviando, moitas veces, outro tipo de contradicións que introduce a globalización. O maior risco que asumen os nacionalismos subestatais ao partir desa visión do asunto é que, na súa pugna co Estado español, nun contexto no que se está a producir unha succión de substancia soberana de todos os estados do mundo por entes supraestatais non democráticos, é que acaben sendo funcionais a estes entes non democráticos. Iso xa pasou na historia recente de Europa. Velaí o caso dos protectorados alemáns de Eslovenia ou Croacia na guerra de Iugoslavia. "En boa medida, o calexón sen saída no que se atopa o independentismo catalán neste momento se debe a que, unha vez Europa non reaccionou, toda a estratexia veuse abaixo" É nesa loita contra a globalización, contra as grandes corporacións e os entes supraestatais non democráticos, que debería ser posible a alianza das clases populares das distintas nacións sen estado do Estado español. Por outra banda, se algo puidemos aprender do procés catalán é que a fe que puxera o independentismo en Europa tiña algo de espellismo. Na hora da verdade, os poderes da superestrutura non queren inestabilidade e confían nos Estados para a resolución deses conflitos. En boa medida, o calexón sen saída no que se atopa o independentismo catalán neste momento se debe a que, unha vez Europa non reaccionou, toda a estratexia veuse abaixo. Non hai estratexia alternativa. "A esquerda española segue sen entender ben de que vai isto da plurinacionalidade" As nacións sen estado deben xogar cunha dialéctica dobre bastante endiañada. Por un lado, teñen que reivindicar a súa soberanía fronte ao Estado que as nega. Por outro, teñen que pensarse no mundo en alianza con outros territorios para poder facer fronte ás grandes correntes de poder internacional que xogan nun mundo globalizado. A confederalización paréceme a mellor solución no plano teórico a esta dialéctica. Pero a teoría non é a práctica. E, como estamos a experimentar con claridade, a esquerda española segue sen entender ben de que vai isto da plurinacionalidade. Para eles, como ilustraba aquel tuit tan gracioso e ridículo de Pablo Iglesias sobre o euskera, o mojo picón e a "muñeira", a plurinacionalidade é, como sinalou con acerto Ramón Grosfogel, unha especie de multiculturalismo liberal. Un asunto de recoñecemento abstracto das diferenzas culturais e non o que en realidade é: a asunción de que existen distintos suxeitos de soberanía e que se trata de articular eses distintos suxeitos de soberanía en pé de igualdade. Sinalas tamén o "europeísmo implícito" de propostas como o das "Cidades Rebeldes", que propugnaría unha "Europa das cidades" sen "querer afrontar a inevitabilidade da forma estatal". Unha, segundo a túa análise "esquerda posnacional" que sería filla do "cosmopolistimo abstracto do capitalismo global", representante dun cognotariado afastado dos labregos e das vellas clases traballadoras industriais, que nalgún momento deberá decantarse por un proxecto nacional, galego ou español. Aseguras, ademais, que esta idea da "Europa municipalista" pode ser funcional para que a superestrutura antidemocrática baleire de soberanía os estados. Por que? Como dixen antes, practicamente podemos dicir que hoxe a sociedade galega se compón dos estertores da sociedade agraria, do naufraxio da sociedade industrial e do advento da sociedade de servizos. En boa medida, toda esta "nova esquerda" é a resposta histórica deses novos estratos sociais que aparecen na sociedade galega. Xente castelán falante, con bastante formación, con aspiracións e expectativas de clase media, frustrada porque, coa crise e o novo capitalismo da austeridade que lle segue, quedaron, coma quen di, sen o seu anaco do pastel. Os elementos máis espabilados deses novos estratos atoparán na política o modo de realización profesional que non atoparon nos respectivos campos profesionais para os que se formaran. "Os elementos máis espabilados deses novos estratos atoparán na política o modo de realización profesional que non atoparon nos respectivos campos profesionais para os que se formaran" Como son fillos do tempo que aboliu os grandes relatos, refugan dos espazos nacionais e refúxianse no micro. E como son fillos da globalización, encarnan unha sorte de cosmopolitismo abstracto (eu son cidadán do mundo etc.) que se pretende superador dos grandes fenómenos estruturais como son os Estados e que ven na utopía Unión Europea o xeito de conxugar o micro co macro. Pero é todo bastante pouco realista. En primeiro lugar, porque a forma Estatal é imposible de superar. Como acaban de experimentar en carne propia na Coruña co asunto de A Insumisa, o municipio é, tamén, Estado. É máis, desde o momento en que o discurso contra A Insumisa se presenta como a defensa do público fronte a tentativa de privatización por parte dun segmento pequeno da sociedade -renunciando así a toda a teorización sobre "os comúns" como espazo distinto do privado e do público-, desde ese momento, os municipalistas están asumindo a concepción máis clásica que un pode atopar do que é Estado. Ten a súa graza, non? "Como acaban de experimentar en carne propia na Coruña co asunto de A Insumisa, o municipio é, tamén, Estado" Suxiro que o municipalismo pode ser funcional á idea da Europa tecnocrática porque parto de que só desde a potencia do Estado é posible, hoxe en día, combater a esa tecnocracia cosmopolita. Se as nacións sen Estado corren o risco de ser funcionais á globalización capitalista se non teñen conta de separar o que é a loita contra o Estado que as nega da loita contra o Estado en si, máis risco aínda existe no municipalismo que soña utopicamente coa posibilidade dunha sorte de rede de cidades europea. Rede urbana multinacional de cidades con forte presenza do cognotariado que, por outra banda, como sinala a socióloga da globalización Saskia Sassen, coincide moito coa rede de cidades-nodo a través das que se articula, neste momento, o gran capital financiero. Por último, xa nin entro no que supón falar de municipalismo de cidades rebeldes nun país cuxa cidade máis grande non chega ás dimensións de cidade dormitorio das grandes capitais urbanas europeas. Optar por iso, aquí, é optar pola irrelevancia (ou pola subalternidade) en termos xeográficos, demográficos, políticos. Noutro capítulo comentas que, para ti, o maior erro do BNG nos últimos anos foi a súa incapacidade para entender o 15M. Segundo a túa análise, a estratexia de Anova foi responder a esa nova realidade sociolóxica, e tivo éxito mentres AGE foi hexemonizada por Anova, pero comezou a fracasar coa irrupción de Podemos "e a claudicación de Anova perante os madrileños". Que outros factores frearon a Anova? Por que non funcionou tampouco o aggiornamento do BNG con Anxo Quintana, tentando ampliar a súa base social? O 15M era a expresión dun malestar. Era un totum revolutum. Un fenómeno informe politicamente que só evidenciaba que algo non ía ben. O BNG, no seu momento, quedou co anecdótico do asunto (que comezase na Porta do Sol, que fose mimético ao que ocorría en Madrid) fronte ao importante: en Galicia tamén existía ese malestar e as capas urbanas de xente nova non atopou outro xeito de expresión dese malestar que imitando ao que sucedía na capital do Estado. O lóxico sería que o BNG lese o malestar como o que era e comezase a intervir politicamente para dar cauce político ao que estaban expresado eses estratos sociais urbanos galegos. Unhas novas xeracións que había tempo que estaban desconectadas do nacionalismo e que, cada vez máis, tiñan dificultades, pola concorrencia dunha serie de factores, para recoñecerse na mera idea de Galicia. En lugar diso, o BNG optou pola estratexia do ourizo. "Unhas novas xeracións que había tempo que estaban desconectadas do nacionalismo e que, cada vez máis, tiñan dificultades para recoñecerse na mera idea de Galicia" Eu creo que, en boa medida, aí está a orixe da escisión de Amio. Eu non me arrepinto de ter apostado por Anova no seu momento. Creo que o que se fixo foi o correcto. E que a formación de AGE contribuíu a que a politización deses novos estratos sociais moi españolizados se fixese a través de claves máis galegas do que sucedería se AGE non nacese. Naturalmente, cando digo en claves máis galegas, non me refiro a que pense que era necesario pintar de branquiazul ese movemento que se daba na sociedade, pintalo dun xeito epidérmico, simbólico; máis ben, entendo que só a auténtica galeguización do movemento, que o movemento sexa soberano, é a verdadeira politización do movemento se ese movemento se dá nun país estruturalmente periférico como é Galicia no contexto español. Iso tentouse con AGE e iso está a fracasar, na actualidade, en todo o espazo das mareas. "Na medida en que Anova non só non combateu esa esquerda posmoderna senón que mesmo asumiu moitas prácticas e discursos dela, Anova morre como proxecto político válido" A irrupción de Podemos introduciu, como xa dixen, novas maneiras de entender á esquerda. Para min erróneas e que, no medio e longo prazo, pasarán factura. Na medida en que Anova non só non combateu esa esquerda posmoderna senón que mesmo asumiu moitas prácticas e discursos dela -ademais da bochornosa supeditación á súa táctica e estratexia-, Anova morre como proxecto político válido para a emancipación dos galegos e galegas. Hoxe o espazo das mareas está no interregno previo á súa clarificación definitiva. E esta clarificación chegará, máis tarde ou máis cedo, partindo o espazo segundo a súa filiación nacional. Ha chegar o momento en que os que hoxe están aí dentro teñan que decidir se o seu proxecto responde, digamos, a un marco español ou a un marco galego. "O quintanismo, que nalgúns aspectos mesmo adianta o populismo comunicativo dos podemitas, supón a adaptación a esa sociedade de clases medias financiarizadas" Canto ao aggiornamento do BNG de Quintana, eu diría que, contra o que se adoita dicir: que o BNG é un partido moi ríxido, ancorado nos setenta e que non se adapta á sociedade da Galicia urbana etc., en realidade o quintanismo, que nalgúns aspectos mesmo adianta o populismo comunicativo dos podemitas (lembremos aquel spot super posmoderno de "Eu son Anxo Quintana"), supón a adaptación a esa sociedade de clases medias financiarizadas dos tempos da burbulla. O problema é que nese aggiornamento non recolle pola dereita o que perde pola esquerda. Por non falar doutros asuntos máis estruturais como o panorama mediático do país. "No libro lembro un artigo de Marcos Pérez Pena, no que acusaba ao BNG de ser un partido populista. Eu digo que é certo o que apuntaba Pérez Pena" No libro lembro un artigo de Marcos Pérez Pena, no que acusaba ao BNG de ser un partido populista. Eu digo que é certo o que apuntaba Pérez Pena. O BNG tivo o seu momento populista co quintanismo. Se cadra o máis rechamante é que moitos dos que daquela estaban en contra daquel populismo hoxe apoian o populismo podemita. Máis abraiante aínda, cando o que o podemismo tenta facer, a diferenza do obreirismo abstracto e moi nostálxico da II República de IU, é articular a idea do nacional-popular español. Semella, logo, que as reticencias dalgúns sectores da esquerda en Galicia ao nacional-popular tiñan que ver máis co feito de que o nacional-popular fose galego en lugar de español que a outra cousa. Na secuencia que vai de AGE a En Marea, dis, hai unha constante recomposición no que un ítem baleiro -a Unidade Popular- actúa como unificador de experiencias "diversas" nas que cada nova experiencia é "máis elitista e máis antidemocráctica" que a anterior. Polo que a esquerda galega devén unha esquerda "líquida", na que os elementos mellor conectados da rede se recolocan en cada comicio, mentres a militancia de base fai de simple replicante. Ves, nesta estratexia, unha asunción do "conexionismo" que implicaría a colonización da esquerda pola mesma lóxica do capitalismo globalizado. Podes afondar nisto? A idea do "conexionismo" para describir o xeito en que se articula hoxe o capitalismo tíroa dos sociólogos Boltanski e Chiapello. Eles din que hoxe o capitalismo se articula arredor de "proxectos" nos que os executivos e membros da elite mellor conectados se van sumando aos proxectos e se desligan cando o proxecto remata e comeza outro proxecto. Estes equipos reconfigúranse constantemente para cada "proxecto". Así, pérdese lealdade á empresa, á marca, e o executivo é unha sorte de xogador de fútbol que se presta a ingresar no mellor equipo de cada momento. "Os mellor conectados son os que comparten grupos de whats up para configurar listas electorais e novas marcas e logotipos. Unha esquerda líquida" Se un observa a dinámica que impera en parte da esquerda galega desde AGE, comprobará que a lóxica é semellante. O ítem Unidade Popular, que aparece coma un significante baleiro ao que non se lle dota de ningún contido e obxectivo concreto, precisamente para permitir que as reconfiguracións sexan máis fáciles e menos dependentes de estratexias e ideas concretas, actúa como aglutinante de constantes reconfiguracións das mesmas persoas (moi poucas persoas, por certo). Son os mellor conectados. Os que comparten grupos de whats up para configurar listas electorais e novas marcas e logotipos. Son os que se van repartindo os roles dentro dese espazo baleiro que vai continuamente adaptándose á conxuntura, como se non houbese un mañá. Velaí por que me parece unha esquerda líquida. Analizas tamén moito o papel de Alemaña -desde a aposta do SPD por un PSOE domesticado fronte ao empuxe do PC, mais a súa aceptación práctica do franquismo- ata as súas prácticas de dumping laboral e o seu liderado nas políticas de control da inflación europeas. De que xeito se relacionan estas políticas coas novas prácticas autoritarias do Estado español -Lei Mordaza, prácticas represivas da Audiencia Nacional contra o nacionalismo catalán, reforma do artigo 135 da Constitución, etc-? Alemaña configurou a Unión Europea e, sobre todo, a Eurozona, como lebensraum. Alemaña é quen manda de facto na Eurozona. O BCE ten a súa sede en Frankfurt e a súa suposta independencia asegúralle, en realidade, que non poida actuar como verdadeiro Banco Central de todos os países que comparten o euro. O países do sur de Europa, para facer fronte á crise económica vense na obriga de recorrer á devaluación interna, toda vez que non teñen soberanía para devaluar a moeda co fin de gañar competitividade exportadora. "As leis represivas son un xeito de manter a raia á sociedade en tempos de carestía e co 135, ao constitucionalizar os dogmas da austeridade, hipotecan a acción política de calquera alternativa política" Por iso digo que o euro é unha moeda de clase. Actúa empeorando as condicións materiais da clases traballadora do sur europeo. Este empeoramento das condicións materiais dos PIGS crea as condicións para un aumento do autoritarismo. As leis represivas son un xeito de manter a raia á sociedade en tempos de carestía e co 135, ao constitucionalizar os dogmas da austeridade, hipotecan a acción política de calquera alternativa política que acceda ao goberno do Estado. Esa é a auténtica tenaza que aferrolla e impide hoxe políticas económicas alternativas. A chamada lei Montoro non é máis que o desenvolvemento de todo iso. Trátase de controlar o gasto dos gobernos autonómicos (que teñen as competencias máis welfaristas) e dos municipios que, para desgraza do municipalismo europeísta, hoxe practicamente están de mans atadas para facer políticas alternativas que non vaian máis alá de mudar os nomes das rúas ou facer carrís bici. Xa antes do 15M, comentas, unha gran masa social percibía xa a Gran Coalición PP-PSOE, que se ve máis cando o PSOE acaba dándolle o goberno a Rajoy no 2016. Nese contexto, a manipulación da expresión de Habermas "patriotismo constitucional" serviu, durante moito tempo, para marcar a distancia entre partidarios de manter o statu quo do réxime do 78 e partidarios de ir máis alá del. En que sentido o "españoles" (e o seu reverso, os antiespañoles) de Ciudadanos é continuidade desta lóxica? O patriotismo constitucional era a tentativa de Habermas de construír un nacionalismo alemán que non volvese caer nos excesos do pasado. A importanción vulgarizada dese patriotismo constitucional polo stablishment español é moi chusca, dado que esa mesma Constitución da que se reclaman patriotas ten o pecado orixinal de que nunca rachou co fascismo orixinado en Europa nos anos trinta. Precisamente, o fascismo que Habermas quere deixar atrás. "A separación entre constitucionalistas e non-constitucionalistas é a actualización da España e a antiespaña do franquismo por outros medios" A partir de aí, e conectando co que xa dixen sobre a concepción liberal do Estado, o stablishment español sacraliza a lei escrita, unha lei que, segundo o catedrático de dereito constitucional, Pérez Royo é imposible reformar, e convértea nun valado de contención contra calquera tentativa de reforma do Réxime do 78. Isto, primeiro, púxose en práctica no País Vasco da gran coalición Redondo Terreros/Mayor Oreja e, hoxe, tanto a raíz do proceso independentista de Cataluña como do golpe de salón de Merkel co 135, adoptouse en todo o Estado, precisamente despois de que o PSOE tamén aceptase a idea de Gran Coalición co PP. A separación entre constitucionalistas e non-constitucionalistas é a actualización da España e a antiespaña do franquismo por outros medios. Falando, principalmente, de Podemos, dis que a Nova Política non deixa de moverse no marco da ideoloxía tecnocrática do europeísmo modernizador, e que non se atreve a facer o que debería: denunciar o sistema euro desde unha perspectiva de clase e preparar a xente para combater, desde o Estado, a UE. Por que dis que a estratexia populista de Laclau, tal como está a ser interpretada por Podemos, pode levar a lugares indesexados? Laclau vén do peronismo. O Podemos teorizado por Errejón (e que Iglesias, malia a suposta discrepancia, pon en práctica, ben que de xeito errático) é un Podemos peronista. A superación da esquerda e a dereita a través dun movemento nacional-popular. É un nacionalismo non marxista. Considera que as clases sociais non son determinantes e que cómpre "crear" pobo, lingüisticamente, discursivamente, arredor de aglutinantes nacionais. As contradicións desta estratexia no caso español, e o que o diferenza dos casos latinoamericanos, ou do nacional-popular das nacións sen estado, é que non existiu, historicamente, un nacionalismo español progresista. O nacionalismo español, todos os seus símbolos e grandes hitos, teñen unha base opresiva, fascista e autoritaria. Aí é onde penso que Podemos xoga con lume. Por outra banda, como xa dixen, cando pensan o plurinacional, non o fan con todas as consecuencias, senón entendéndoo como unha serie de "concesións" (esta palabra é importante) que, no plano simbólico, fai o "centro" ás "periferias". "O nacionalismo español, todos os seus símbolos e grandes hitos, teñen unha base opresiva, fascista e autoritaria. Aí é onde penso que Podemos xoga con lume" Outra das contradicións de Podemos á hora de articular un certo soberanismo español é que se dirixe aos integrantes dunha base social (os antigos votantes de Zapatero que se sentiron traizoados, "non nos falles" etc.) criada, eles e os seus pais, na cultura progre, modernizadora e europeísta impulsada polo PSOE na Transición. Para esa base social, calquera perspectiva que poida levar a poñer en perigo a "europeidade"" española é inimaxinable. Esa é unha gran contradición para Podemos: articular un soberanismo español sen abrir o melón que suporía cuestionar a Eurozona (que erroneamente se confunde coa pertenza a Europa), onde o soberanismo non é posible. "Esa é unha gran contradición para Podemos: articular un soberanismo español sen abrir o melón que suporía cuestionar a Eurozona" Hai un texto de Ortega y Gasset sobre o que xa daquelas alcumou como Nova Política, onde un pode atopar, case que letra por letra, moitos dos ítems e lugares comúns da Nova Política actual. Por outra banda, o bonapartismo, o decisionismo (vímolo recentemente co asunto do chalet de Iglesias/Montero) son herdeiros directos da concepción do político de xente como Carl Schmitt, un deses intelectuais da revolución conservadora alemá de entreguerras da que falamos. A idea da autonomía do político de Carl Schmitt inflúe decisivamente nas teorizacións da democracia agonista de Chantall Mouffe. A autonomía do político, que esta é unha esfera separada do material, é o que estes autores teñen de posmarxistas. Feijóo, o "tecnócrata-xestor secularizado e poscatólico", fai estalar o "consenso lingüístico" que viña de Galaxia -e de Fraga-. A estratexia da dereita galega e española, dis, foi crear "batallas culturais" para combater un PSOE que era culturalmente hexemónico desde a Transición. Mais a terceira maioría absoluta de Feijoo fai abanear a posición de Pedro Sánchez como candidato do PSOE -despois do golpe interno dos baróns do PSOE que preferían a Rajoy no poder-. Abríase, así, o "monopartidismo", avance da Gran Coalición PP-PSOE. Mais Feijóo acaba de anunciar que se queda en Galicia e Pedro Sánchez é presidente tras unha moción de censura. Como muda nestas circunstancias o panorama? Feijóo representa a nova dereita superadora da vella dereita democristiana. O único deus desta nova dereita é o diñeiro. E, na medida en que a propia sociedade está, cada vez máis, inoculada dese mesmo ethos mercantil, estes tecnócratas precisan de menos filtros para dirixirse á sociedade. Zapatero, como todo o socioliberalismo, refuxiábase nas políticas do cultural e do simbólico porque xa renunciara, previamente, a tocar a economía. É isto en que consiste o There Is No Alternative thatcheriano e a morte da socialdemocracia. "Feijóo representa a nova dereita superadora da vella dereita democristiana. O único deus desta nova dereita é o diñeiro" Pedro Sánchez, ten toda a pinta de que fará algo semellante. É máis, Sánchez, a diferenza de Zapatero, xa introduciu a súa tecnócrata bruxelense directamente na carteira de economía. É toda unha mensaxe sobre cales van ser os límites do seu mandato. Se Sánchez xoga ben as súas cartas nunha minilexislatura que se prevé electoralista, pode restablecer a estabilidade nunha das patas que aseguran o equilibrio no réxime do 78. Quedando por dirimir que vai quedar coa cabeza de león da representatividade do espazo da dereita. Independentemente de todo isto, o monopartidismo permanece porque os "consensos de Bruxelas-Berlín" son intocables.


Summary: O desemprego rexistrado aumenta en 1.352 persoas e o número de afiliadas á Seguridade Social descende en 3.860.

O paro sobe e destrúese emprego. O mes de novembro rematou con 1.352 persoas máis rexistradas como paradas nas oficinas de emprego e case o triple (3.860) afiliadas menos á Seguridade Social. Son as cifras principais dos datos feitos públicos polo Ministerio de Traballo. O paro sobe por cuarto mes consecutivo en Galicia e a afiliación na Seguridade social descende en case 4.000 persoasO desemprego rexistrado alcanza en Galicia a 165.659 persoas, un incremento do 0,8% respecto ao mes anterior, pero un 2,76% menos que no mesmo mes do ano pasado, cando había 4.710 persoas paradas máis. A suba do paro en novembro é maior á media estatal (+0,65%) e a baixada interanual inferior á do conxunto de España (-2,76% fronte a -1,68%).O paro rexistrado sobe en todas as provincias agás en Ourense, onde baixa en case 200 persoas, e increméntase en todos os sectores, especialmente nos servizos, agás na industria e no colectivo sen emprego anterior. É, ademais, o cuarto incremento consecutivo e o peor dato desde 2016. Onde si hai unha baixada relevante é no número de contratos. Asináronse no mes de novembro case 30.000 menos que en outubro, un descenso de máis do 30%, e uns 10.000 menos que no mesmo mes pero de hai un ano. Ademais, dos contratos rexistrados, foron temporais o 91%. En novembro asináronse uns 30.000 contratos menos que en novembro e uns 10.000 menos que no mesmo mes de hai un anoO caso é que, malia que foron máis de 76.000 as contratacións en Galicia no mes de Santos, nese mesmo período destruíronse 3.860 empregos, o número de persoas afiliadas que perdeu a Seguridade Social, que conta con 1.023.590 persoas cotizantes no país. Son, con todo, 13.719 afiliados máis que hai un ano, aínda que a baixada intermensual é superior á media estatal. Os datos volven deixara clara a elevada rotación que se dá no mercado laboral galego. Por sexos, entre os homes, o paro aumenta en 1.044 persoas mentres que nas mulleres se incrementa o número de inscritas en 308. O 58 % das persoas desempregadas son mulleres e o desemprego aumenta entre os homes de máis idade. En canto á cobertura por desemprego, de novo destaca a precariedade e a diferenza coa media estatal. En Galicia hai 87.868 persoas beneficiarias dunha prestación, o que supón unha taxa dun 58,5%, fronte ao 62,4% do resto do Estado. Ademais, a cobertura por desemprego é maioritariamente asistencial, xa que só 40.339 teñen prestacións contributivas.


Summary: Neste 30 de outubro de 2020 Nós Diario irá acompañado dunha reprodución facsimilar do número 1 de Nós, Boletín mensual da cultura galega, a revista que viu a luz en Ourense o 30 de outubro de 1920. No mesmo día, dez anos antes, nace en Ferrol Ricardo Carvalho Calero. Neste artigo (publicado no Sermos Galiza nº420) damos algunhas chaves sobre a publicación que celebra o centenario e afondamos na participación de Carvalho Calero nela.

Dos faladoiros de café teñen derivado, sen dúbida, infinidade de proxectos culturais, e non só, na Galiza e, con toda a certeza, unha historia desas reunións vertería luz sobre a xénese e o desenvolvemento de moitos proxectos, fanados uns e exitosos outros. Parece ser que en xuño de 1920, nun deses encontros no café Méndez Núñez de Pontevedra "coinciden" Vicente Risco, Castelao, Ramón Cabanillas e Antón Losada Diéguez e de tal "coincidencia" sae a idea de fundar, e comezar a publicar, unha revista monolingüe sobre a cultura galega á que, a proposta de Castelao, deciden chamar Nós, como a páxina que, desde dous anos antes, viña publicando o xornal coruñés El Noroeste, con cabeceira debuxada por Castelao. O primeiro número desta publicación, con Vicente Risco como director, apareceu o 30 de outubro de 1920 en Ourense, impreso no obradoiro de La Región, xornal fundado só dez anos antes, en febreiro de 1910, e onde tamén se publicarían os catorce números seguintes. En 1923 pasou a se imprimir nos talleres de Poza, en Pontevedra, até que a Ditadura de Primo de Rivera suspende a publicación. O 25 de xuño de 1925 reaparece, por iniciativa de Ánxel Casal, na Coruña, e conta coa colaboración de membros do Seminario de Estudos Galegos ademais de colaboradores da primeira época. A partir do número 88 imprentouse en Compostela, na Imprenta Nós. Neste 30 de outubro de 2020 Nós Diario irá acompañado dunha reprodución facsimilar do número 1 de Nós O derradeiro número, o 144, do que parece que só hai dous exemplares localizados, segundo informa Alfonso Vázquez-Monxardín en crónica publicada en La Región o 20 de xaneiro do presente ano de 2020, saíu do prelo poucos días antes da sublevación militar de 1936. A Asociación de Escritores de Galicia dedicáballo a Ánxel Casal, mais tal dedicatoria tivo pouco percurso xa que a imprenta de Casal foi queimada uns días despois polos sublevados, interrompéndose así a publicación da revista xunto con todas as empresas galeguistas. Casal foi asasinado en agosto do 36, seguramente polos mesmos que queimaron a imprenta. Morrían xuntos a revista e o seu principal impresor e desaparecía un dos proxectos máis emblemáticos do galeguismo, un proxecto integrador de toda a cultura galega, aberto a todos aqueles que se sentisen orgullosamente galegos e todo partindo dunha idea que será fundamental en toda a produción de Nós: combinar tradición e renovación, converténdose idea e revista, en palabras de Camilo Valdeorras, nun "dos máis valiosos símbolos hemerográficos da Galiza contemporánea". A modernización e europeización da cultura galega será o labor fundamental desta revista onde podemos encontrar tanto estudos sobre os castros como traducións de filósofos alemáns, recolección de cantigas e refráns populares á par de informacións sobre literaturas europeas, textos de autores portugueses ao lado dunha tradución fragmentaria da novela Ulises de James Joyce, a primeira, cabe salientar, en realizarse no Estado español. Foi no número 32 de 15 de agosto de 1926, ocupando as páxinas 3-11. Na versión de Nós son 45 os fragmentos da "soadisima novela de James Joyce postos en galego do texto inglés" segundo indica o subtítulo por Ramón Otero Pedraio. Durante 10 páxinas, os lectores galegos de 1926 puideron descubrir na súa propia lingua unha parte do escandaloso texto publicado en inglés por vez primeira en febreiro de 1922. A tradución para español non chegaría até 1945, 19 anos despois, aínda que agora se traduce a novela completa. Modernidade e europeización. Neste mesmo sentido escrebe Paz Andrade en 1970, en texto conmemorativo do cincuentenario, que "foi o primeiro esforzo, con tema e sistema, que brilla na cultura galega novecentista. Supón a superación das limitacións e querencias tradicionais para incorporar ao pais a cultura de Europa. Truxo a Galicia ares novos e un xeito solvente de rehabilitar e reconducir cara ao futuro o patrimonio do seu esprito". Primeiras verbas Nós non esquece onde nace e o contexto en que se ha de desenvolver. Por iso as "Primeiras verbas" condensan os obxectivos do proxecto que agora se presenta e, á maneira de A bandeira ergueita con que abre A Nosa Terra, Nós principia "dun xeito sinxelamente brillante e un aquel teosófico-profético. Envolvéndoa nun programa paidético ("para enseño de moitos") propulsou a publicación cara a tres albos que sen dúbida interpelan os homes e mulleres do noso país en cada época". Son palabras de Camilo Valdeorras a propósito dese editorial, sen asinar, titulado "Primeiras verbas" e que reproducimos a seguir. Paga a pena ler cos ollos postos no presente. Primeiras verbas Pra ledicia de todos e pra enseño de moitos, sai oxe Nós. É a ansia qu'oxe sinte Galizia de vivir de novo, de volver ó seu ser verdadeiro e inmorrente, a evidencia luminosa do mañán, o que nos fai saír. Temos unha fe cega, asoluta, inquebrantabel na vitalidade e no xenio da nósa Raza, e mais na eficacia do nóso esforzo pra levala ó acomprimento do seu fado grorioso. Oxe chegou á vida na nósa Terra unha xeración que se deprocatou do seu imperioso deber social de crearen pra sempre a cultura galega. Endexamais foi meirande a nósa autividade creadora. Nós ven a recoller todos ises esforzos d'integración da Patria galega no seu xa rico polimorfismo. Os colaboradores de Nós poden ser o que lles pete: individualistas ou socialistas, pasatistas ou futuristas, institucionistas ou racionalistas, naturistas ou humanistas; pódense pór en calquera das posicións posibles respecto das catro antonimias da mente contemporánea; poden ser hastra clásicos, con tal de que poñan por riba de todo o sentimento da Terra e da Raza, o desexo coleitivo de superación, a orgulosa satisfaición de seren galegos. Nós ha ser un estudio piedoso e devoto, cheo de sinceridade, de todol-os valores galegos: dos nósos valores tradicionás, e mais dos valores novos que cada día estanse creando na nósa Terra. Nós ha ser a representación no mundo da personalidade galega na sua ansia de s'afirmare coma valor universal, autóctono, diferenciado, dentro ou fora da Terra. Nós ha ser a afirmación pra sempre do verdadeiro ser de Galizia, do Enxebrismo, no que ela tén, debe e quere persistire. O Enxebrismo é a nósa orixinalidade específica, a nósa capacidá de creación, o nóso autóctono dinamismo mental. Querendo suprimir entremediarios antr'o pensamento galego e o pensamento dos pobos cultos, Nós abre as suas páxinas a prestixiosas persoalidades estranxeiras que contan de nos honrar co'a sua colaboración e tamén ha informar ó púbrico galego do movemento das ideias no mundo civilizado. Nada mais. E, ós que s'asombren da nósa confianza, da nósa firme ledicia ó principiar un traballo rudo, hémoslle dicir que temol-a evidencia de sermol-os o millores, os mais doados, os mais fortes; de que todal-as forzas do esprito están conosco, de que imos trunfar por sermos nós, por sermos galegos, e por teren o Tempo e o Mundo os que o piden... Nós conta achar agarimo e xenerosa axuda en todol-os que sintan d'iste xeito. A todol-os que nos lean SAUDE E TERRA Carvalho, un home de Nós Xa indicamos que o 30 de outubro de 1920, día en que Ricardo Carvalho Calero facía dez anos, aparece en Ourense o número 1 da revista Nós, revista da que Carvalho será un dos principais colaboradores a partir de 1928 e até 1936 en que o golpe de estado pon fin á vida da publicación e á de moitos dos seus principais colaboradores, incluído o impresor Ánxel Casal. Mais vaiamos con Carvalho Calero. De 'El Correo Gallego' a 'Nós' As primeiras referencias que, como poeta, temos de Carvalho Calero aparecen en 1926, en El Correo Gallego, concretamente o 19 de setembro. Ten 15 anos e o diario ferrolán preséntao como "un poeta ignorado por todos y por todos seguramente admirado" continuando "nos afirman que ya ha escrito muchos versos, así que su corta edad nos autoriza para decir que Ricardito nació poeta". E inclúe a continuación o xornal un poema titulado "Anochecer", aclarando que está tirado dun libro en preparación. Na semana seguinte, o 24, outro texto titulado "Confesión" con data a pé de xuño de 1926. En agosto dese mesmo ano, o día 20, Vida Gallega dá a coñecer un soneto que leva por título "En la muerte de Durán". En outubro ve a luz o texto "El pájaro azul" e "Otoñal". Aínda nese ano de 1926, en 24 de decembro, publica Carvalho o poema "Balada de Nochebuena". Son, todos eles, textos en español –se ben sabemos que por estas datas xa escribía en galego– onde aparecen xa trazos e motivos que se alongarán no tempo atravesando toda a súa obra. No ano seguinte, este "distinguido escolar e inspirado poeta" xa escrebe poesía en galego, lendo versos seus no acto de entrada no Seminario de Estudos Gallegos, o 2 de abril de 1927, institución da que será secretario de actas e, despois, secretario xeral e onde, en palabras de María Pilar García Negro "coñece e admira os "maiores", os mestres (que o serán de por vida), nomeadamente Castelao e Otero Pedraio. Con eles e co seu exemplo vaise forxar un compromiso indelébel, reavivado, como é lóxico, nos derradeiros anos da súa vida, os que permiten marxes máis largas de liberdade de expresión e de difusión do seu pensamento" e continúa "Carvalho é un dos autores plenamente incorporados á nomina de asinaturas desta revista de alta cultura podendo ler nela, e da súa autoría, poemas, estudos literarios, críticas e notas eruditas". A primeira colaboración de Carvalho en Nós data de 15 de febreiro de 1928, día en que aparece o número 49 de Nós. É un poema titulado "Deus". Ora ben, a primeira de cantas? García Negro documenta un total de 32 entre febreiro de 1928 e xuño de 1935, atribuíndo a Carvalho, após unha rigorosa análise, algunhas que non levan sinatura. Mais, sendo importante a correcta fixación das intervencións de Carvalho en Nós, cuxa argumentación fica fóra do ámbito e da intencionalidade deste texto, hai elementos que demostran que Carvalho é plenamente un home de Nós e que é en Nós onde comeza a desenvolver, e a consolidar, as liñas básicas da súa produción: a artística e a científica e divulgativa que haberán de permanecer ao longo do tempo "Será esta simbiose -di García Negro- a que prosiga nas décadas seguintes, sen solución de continuidade, pormoito que o seu nome vaia moito máis asociado ao labor investigador, didáctico e publicístico que á creación literaria en termos estritos". Carvalho e Nós están indisociabelmente unidos, e non só por esa coincidencia de ambos naceren un 30 de outubro, senón, e sobre todo, por representaren unha forma de ver e de entender unha Galiza con futuro. Das súas publicacións en Nós, escolmamos como mostra dous poemas. Canto ás colaboracións en prosa, até un total de vinte, desde recensións a breves notas, pasando por artigos máis extensos, tratan unha ampla temática, desde a necesidade de reivindicar a galeguización da universidade até a definición e características da propia Xeración Nós no artigo, absolutamente pioneiro, que leva por título "A Xeneración de Risco", publicado no número 131-132 de novembro-decembro de 1934. A extensión destes textos non fai posíbel a súa publicación nestas páxinas polo que, e como mostra da prosa carvalhiana en Nós, transcribimos unha nota publicada no número 136, de 15 de abril de 1935, titulada "Rosalía, Curros e Juan Ramón". Reproducimos, poemas e prosa, na súa versión orixinal. DEUS Pol-a veira do mare, os meus ollos nos teus,as miñas maus nas túas, un día camiñamos.As froles da Ilusión, en rescendentes ramosse abrían no meu peito. Mais non quixo Deus.As rosas, ô teu paso,murchábanse d´envexa;mais, abaleiro, as ondas facíanseu arrulo,e hastra os sinos de pratada recantada eirexatecían con mais alma seu sorosocapulo.Do horizonte sereo no azuadoconfínfrolecía a Marela Frol doCelestial Xardín;eu sentín nos meus ollos osfondos ollos teuse cabaleiro da Ilusión,ô Sol das túas olladas se abreumeu corazóncom´un cravel bermello... Mais non o quixo Deus ... Nós, número 49, 15 de febreiro de 1928 ********************************* Teño unha dôr que me cantano peitocomo unha rula en gaiolafechadaela me fai arrincarme do leitopra facer versos â lus daalborada. Fun cazador incansabre deestrelas;fixen con elas licor de ilusión.O meu brasón son estrelasmarelasno campo roxo do meu corazón. Miña canzón, miña dôr latexanteé volvoreta do lume brilanteda outa fogueira da Malenconía;das acedumes da vida trunfantemiña dôr canta i-eu deixoa que canteporque sei ben ha finar algún día. Nós, número 61, 15 de xaneiro de 1929 *************************************** CANÇÓN DAS LAVANDEIRAS Pousados nas cordas os paniñosmovían as áas.Eran un sô pano que ô longo dacorda voabacomo as ondas do mare son unhasoa onda que avança.A dúo co regato as lavandeirascantaban,ô bater a roupa na pedra pingassaloucabane a cançón das lavandeirasde auga se mollabai era como auga fresca, e pura, e crara.A mañá estaba chea toda deinxelezas de infanza;ofercía o seu corpo ô home comounha muller namorada.O lonxano estaba preto, o ceocoa man se acadaba.-En cada corda unha pombaequilibrista avançaba-. N-un lecer do trafego, aslavandeiras, caladas.N-a iauga do regato a súa cançónafogara.Pra pescala, eu tendín esta líricacana. En nota: Do libro VIEIROS que será pubricado axiña pol-a EDITORIAL NÓS. Nós número 76, 15 de abril de 1930 Rosalía, Curros e Juan Ramón Un periodista madrileño, violando a morada de silencio do andaluz universal, obtivo de Juan Ramón Jiménez unhas decraracións encol de poesía. Non hai cousa como falar de poesía, excrama gaiosamente o gran poeta; e vai respondendo ás preguntas do seu interlocutor ou ás que interiormente il mesmo se formula. Do dito intrésannos dúas cousas. Unha ista: Juan Ramón Jiménez, na súa mocedade, léeu a Rosalía e a Curros, que figuraban na biblioteca de un señor de Moguer, vello repubricán. E ademais de leelos exrecitouse en traducilos. Algunhas de estas traducións pubricaronse nun periodico de Huelva. De sorte que, Juan Ramón Jiménez traductor de Curros e Rosalía. ¡Que curioso non sería coñecer istas traducións! A outra cousa que nos interesa é a afirmación segundo a cal Rubén Darío sofriu o influxo de Rosalía, que inxustamente esquecida -dos casteláns- revive no cantor americán. Ista decraración é verdadeiramente sensacional. Un non reparou endexamais en semellante cousa nin nada parello. Habería que probalo. Qué curioso sería ouvir razoar ista tesis do gran poeta andaluz que vencella inopinadamente a nosa grande lírica co grande lírico ultramariño. RCC, Nós, número 136, de 15 de abril de 1935 Neste 30 de outubro de 2020 Nós Diario irá acompañado dunha reprodución facsimilar do número 1 de Nós.


Summary: ENTREVISTA | Diego Rodríguez Vieites, representante do movemento ecoloxista no Padroado do Parque Nacional das Illas Atlánticas, alerta de que o borrador do plan de uso e xestión supón "un grave retroceso no tocante á conservación" deste espazo protexido. A entidade alerta do impacto medioambiental e dos problemas de seguridade xerados polo actual exceso de viaxeiros

A pasada semana Verdegaia denunciou que a Illa de Ons estaba a recibir o dobre de visitantes dos permitidos, debido ao desvío de pasaxeiros dende as xa saturadas Cíes. Isto suporía que algúns días a illa recibiría ata catro mil persoas, fronte ás 1.800 fixadas como límite máximo no borrador do Plan Reitor de Uso e Xestión do Parque Nacional das Illas Atlánticas, un documento que acumula 15 anos de atrasos e que a Xunta promete que se aprobará finalmente a finais deste ano. Verdegaia levará o tema á vindeira xuntanza do Padroado do Parque, que se celebrará este outono Diego Rodríguez Vieites, representante do movemento ecoloxista no Padroado, explica que este exceso no número de visitantes xera un grande impacto sobre o medio natural, sobre todo nas praias, lembrando que a capacidade de carga ecolóxica das praias desta illa ascende a 896 persoas/día segundo un estudo de capacidade de carga realizado pola propia Xunta. "Tendo en conta que a maioría das persoas que acoden en verán á illa van á praia, pois calcula", di. "Nas praias hai hábitats catalogados como de interese comunitaria e prioritarios na Directiva Hábitats e poden sufrir afeccións; tamén hai fauna ameazada catalogada no Catálogo Galego de Especies Ameazadas como o esgonzo ibérico (Chalcides bedriagai) que está catalogado como vulnerable e que padeceu o efecto da masificación das praias durante anos", alerta. Rodríguez Vieites engade ademais outros problemas derivados desta masificación, por exemplo a nivel de seguridade, indicando que sería "moito máis complicado evacuar a illa en caso de lume". "Sería preciso rachar co modelo de viaxe recreativa, de verán e praia, para enfocar as visitas cara os valores que representa o espazo nun contexto de ocio, si, máis tamén cunha compoñente de educación ambiental e respecto ao medio" Verdegaia e outras entidades levan anos reclamando un control no número máximo de visitantes que reciben as Illas Atlánticas, unha limitación que debería incluír un cambio de modelo turístico para este espazo protexido. "Sería preciso rachar un modelo de viaxe recreativa, de verán e praia, para enfocar as visitas cara os valores que representa o espazo nun contexto de ocio, si, máis tamén cunha compoñente moito maior de educación ambiental e respecto ao medio. As campañas de publicidade, cando menos as institucionais, deberían contribuír a asentar este modelo en detrimento do que ven funcionando nos últimos anos", sinala a entidade. Diego Rodríguez Vieites critica que o Concello de Vigo "leva anos" incidindo nun modelo de turismo masivo e de praia e a dirección do Parque Nacional "presume de record tras record de visitantes anuais". "Deberían desestacionalizar as visitas fomentando sobre todo as visitas outonais e primaverais (no inverno é complicado chegar polo mar) mais non dan o paso definitivo", comenta. Verdegaia conclúe que non se debe "promover o Parque Nacional como destino de sol e praia", algo "para o que as Rías baixas dispoñen xa de numerosos e diversos areais". A entidade aposta tamén por unha redución nese límite máximo de visitantes na Illa de Ons, dende as 1.800 persoas previstas no PRUX ata unhas 1.200, para garantir unha correcta protección dos valores naturais do espazo, sobre todo das súas zonas de reserva "nas que ao haber tanta xente e tan pouco persoal do Parque non se pode ter a situación tan controlada". "Hai un grave retroceso no tocante á conservación con respecto ó borrador exposto en 2011" A entidade responsabiliza da actual situación á non aprobación do Plan Reitor e amósase moi crítica coa actual redacción do documento. "Hai un grave retroceso no tocante á conservación con respecto ó borrador exposto en 2011", denuncia Diego Rodríguez. "Desaparece practicamente a reserva mariña, exclúense zonas de reserva terrestre de Ons e Sálvora (pasan a ser de uso restrinxido co que certos usos se permiten) onde hai ecosistemas con hábitats catalogados na Directiva Hábitats, permítense as competicións deportivas en Ons cando no anterior borrador non se permitían...", sinala. A necesidade da reserva mariña Nas súas alegacións Verdegaia incide especialmente nesa reserva mariña: "Un espazo natural protexido eminentemente mariño (un 85,9% da superficie total é mar) apenas conta cunha reserva mariña de menos do 1% da súa superficie, a diferencia do xa ridículo 3% que presentaba o documento de 2011", explica e sinala que esa redución se debe en parte "ás reticencias expostas polo sector pesqueiro e marisqueiro, que non aceptaban as restricións das súas actividades nunha superficie mariña de 218,6 hectáreas, que corresponden a ese citado 3%". "Sería un grave erro que o Parque Nacional non tivese cando menos esas case 220 hectáreas mariñas de reserva integral cando dende a Dirección do Parque se insiste na importancia dos valores naturais mariños" "Sería un grave erro que o Parque Nacional non tivese cando menos esas case 220 hectáreas mariñas de reserva integral cando dende a Dirección do Parque se insiste na importancia dos valores naturais mariños", expón. "Todas as partes concernidas deberían participar na elaboración do PRUX, incluíndo armadores e mariñeiros da pesca artesanal, xa que os seus dereitos de pesca tradicionais teñen que estar garantidos. Cómpre facer todo o necesario para que a protección ambiental teña un efecto positivo nos sectores produtivos, permitindo que as persoas afectadas xestionen e vixíen a reserva mariña para que as poboacións de peixes e mariscos se vexan incrementadas grazas ao seu efecto ambiental positivo", afirma.


Summary: Tamara Canosa é a directora de Liberto, a primeira montaxe de Marelas Producións, cun elenco formado por Rocío González, Cris Iglesias e Lucía Aldao. A obra foi quen de situarse na primeira liña de saída dos Premios María Casares, aspirando a sete galardóns entre os que están os de mellor espectáculo, dirección, actriz principal e secundaria e música orixinal. Posibelmente unha sorpresa para unha obra dura, que conta a historia dunha nai que recibe a noticia de que o seu fillo nacerá con danos cerebrais irreparábeis e que enfronta a certeza de que o mellor que lle pode suceder é morrer.

Liberto é a primeira obra da compañía Marelas e conseguiu ser o espectáculo con maior número de nomeamentos nos María Casares deste ano, sete. A que atribúe este éxito? A verdade é que tivemos moita sorte porque, en realidade, fixemos unicamente cinco funcións da obra antes de que se realizasen as votacións. Non sei se influiría que a algunhas delas foi moita xente da profesión, que é a que vota, pero resultou moi sorprendente. Parece que non a viu moita xente pero que tivemos a sorte de que a viron as persoas adecuadas para que te nomeen para un premio. E tamén é certo que se se presentase Chévere seguro que non tiñamos tanto éxito [risas]. Hai que ser moi prudente e recoñecer que nos premios sempre xoga unha combinación de elementos moi diversos. E é certo que entre eses factores está o traballo ben feito, ou polo menos feito co cariño e a vocacións suficientes como para que se vexa o esforzo. Nese sentido eu, persoalmente, estou moi contenta porque sempre é un recoñecemento a un labor moi complexo como é o de poñer en pé un espectáculo.Unha das cousas interesantes é que, no caso de gañarmos algún dos premios nos que eramos finalistas, podería axudar a que se vise máis a obra, a que os programadores mostrasen máis interese. Pero neste momento, coa que se nos vén enriba coa pandemia, nin premios nin nada: imos ter que reconstruílo todo e aínda non sabemos moi ben como. —En todo caso, Liberto chama a atención, entre outras cousas pola escolla do texto: é unha obra dura, pouco compracente, e cun tema tan arriscado como é o da eutanasia aplicada a criaturas acabadas de nacer, moi afastado do que se espera que sexa un éxito comercial. Que foi o que as levou a escoller Liberto? A primeira persoa que me falou del creo que foi Avelino González. Coñecín a versión orixinal catalá a través del e desde o principio souben que non ía ser fácil distribuír un espectáculo destas características. Pero é tan difícil sacar adiante un proxecto que, se non é o que queres e necesitas facer, non paga a pena nin intentalo. Foi un frechazo e axiña fiquei convencida de que tiña que intentalo. "Fago o teatro que a min me gustaría ver ou investigo nas cousas que me preocupan: sobre o que teño claro, non me interesa facer teatro" —A escolla estética tamén chama a atención. É un espectáculo moi tráxico, pero con grandes doses de humor, de crítica social… con grandes cambios de ton. Como enfrontou a dirección? É curioso porque por unha banda tiña a convicción de que non ía saber facelo e, pola outra, estaba segura de que tiña que facelo. Quizais se debe a este complexo que temos as mulleres, que vén da educación que recibimos, e que é unha das cousas, precisamente, que se poden tirar do texto. Tiña clarísimo como tiña que dirixila, pero non tanto no sentido de saber como ía montar cada escena, senón de cal tiña que ser o ton: tiña que ser dura, moi animal e primitiva, algo escura… O propio texto pedíame unha estética simple, austera: por rigor e coherencia debía ser un teatro pobre no que fosen as actrices as que construísen o drama. Eran elementos que intuitivamente tiña moi claros e que me levaron a un proceso pouco racional, máis de confianza no texto e nas actrices que o ían encarnar. —O traballo das actrices é talvez un dos elementos máis innovadores, cunhas interpretacións nas que constantemente entran e saen das personaxes. Era unha especie de escudo para non deixarse arrastrar pola traxedia? Si, un pouco por non deixarse arrastrar e tamén para non recrearse. O que quería conservar das sensacións que tiven ao ler o texto por primeira vez era precisamente o feito de que conta un golpe brutal, pero desde a determinación absoluta de sobrevivir. Interesábame moito fuxir do vitimismo, dese arquetipo de muller-nai, da Virxe María, para amosar esoutra cara que é Medea. Amosar que podes sufrir unha traxedia que vai ser o peor que che sucedeu na vida, mais podes saír dela e continuar vivindo. O verdadeiramente distinto e atractivo que che dá o relato é esa visión da maternidade. De feito, na adaptación do texto modificamos algunhas cousas para non desvelar desde o inicio a dureza do que vai suceder e ir modulando o arco dramático. —Esa oposición das imaxes simbólicas da Virxe María e de Medea acaba sendo a chave da obra. Si, é fundamental. Queriamos recuperar esa idea "mamífera" da maternidade, subliñar que non hai nada máis cruel que a vida, pero que as feras avanzan, e iso rompe coa visión canónica da maternidade. No imaxinario colectivo a muller só pode ser nai ou prostituta e nós queriamos reivindicar todo o espectro, contar que todas somos todo iso: crueis, vulnerábeis, oportunistas, cariñosas… —Hai unha fuxida do naturalismo, mais sen renunciar á representación. Xogan cunha presenza das actrices que representan e contan ao mesmo tempo e iso acaba incrementando a realidade do que se conta. Quizais non foi dun xeito tan racionalizado, pero si que houbo unha convicción de que tiñamos que saltar do presente absoluto do que lles sucede ás personaxes –e aí había que crear tensión– a unha narración feita coa ferida máis curada. Non é que buscásemos o "naturalismo", porque é un concepto moi ambiguo, pero si que tiñamos presente o grao de "abertas á vida" que tiñamos que estar en cada momento. —A obra ten momentos moi acedos e duros, pero que están moi ben compensados por un humor que semella moi negro, que porén se axusta moito á realidade, a esa necesidade que temos de sobrepoñernos aos golpes. Foi difícil facer ese balance entre o tráxico e eses intres de comedia? Esa é unha das perlas do texto. Houbo cousas que foron xurdindo no proceso de ensaios, pero o achado dese humor está no orixinal. É un texto moi honesto e a potencia que ten débese precisamente a que non oculta nada do que lle pasa pola cabeza á protagonista cando está vivindo a súa traxedia. A risa é un mecanismo de liberación, mais tamén un reflexo das nosas contradicións, da teima por sobrevivir incluso nos momentos máis crueis. Non é nada fácil para unha nai decidir que o mellor é sacrificar un fillo, e esa valentía vén acompañada dunha sinceridade abraiante que a fai máis verosímil. —Outro dos elementos chave da obra vén desa personaxe, case demiúrxica, que é a de Lucía Aldao, unha presenza que vai comentando musicalmente o que ocorre, non para crear momentos de respiro, senón para insistir no que se está contando na escena. A verdade é que esa foi unha das partes que nos quedaron un pouco a medias. A montaxe pedíanos desenvolver máis a parte musical. O espectáculo montouse en mes e medio e, aínda que sempre falta tempo, creo que se tivésemos unha semana máis de ensaios traballariamos máis ese elemento. Polo de agora, o que si queremos cambiar é o "Resistiré" porque agora está por todas as partes e, co que está ocorrendo, pode levarnos a sitios que non son os que queremos tocar [ri]. Temos que buscar outra canción que a substitúa. Lucía incorporouse algo máis tarde aos ensaios por unha lesión e o que fixo foi ir propoñendo cousas a medida que avanzabamos no proceso. Achegou ideas que lle daban un certo pulso poético ao que iamos construíndo, case debuxando a espiña dorsal da obra. Todo o traballo foi moi colectivo. Eu sentinme máis unha organizadora, ou se queres, a que propuña unhas dinámicas para chegar aos resultados concretos. Cando vexo agora a obra, as cousas que máis me gustan son froito do traballo colectivo que xurdiu nos ensaios. —Marelas é unha compañía que se integra nunha especie de vaga de creación feminina que está a acadar visibilidade e recoñecemento. É unha decisión consciente ou inflúe dalgún xeito na forma de abordar a creación? Para min si que ten importancia, claro. Eu persoalmente estou moi comprometida co discurso e a loita feminista, pero tampouco fago teatro para difundir ese discurso. Fago o teatro que a min me gustaría ver ou investigo nas cousas que me preocupan: sobre o que teño claro, non me interesa facer teatro, porque xa sei cal é o resultado. Sobre aquilo que teño menos claro si que trato de abrir perspectivas que, loxicamente, incorporan unha visión feminina e feminista da vida. Os meus intereses son os que orientan a elección dos temas que tocamos. Nós fixemos a compañía, en principio, só para montar esta obra, para ter unha estrutura legal para financiala. Agora si que estamos algo máis asentadas Xacio Baño e mais eu, el na parte máis audiovisual e eu na teatral, e está todo por andar. O que si queremos é facer un teatro socialmente comprometido que amplifique as voces infrarrepresentadas, non só a das mulleres. A creación teatral –aínda que soe algo anticuado– é moi burguesa, hai unha mirada moi convencional que deixa atrás moitas voces que non están exploradas e que merecen ser escoitadas. O noso propósito é investigar nese camiño. —En Liberto hai moitas chamadas de atención sobre eses conflitos sociais que nos arrodean, pero, ademais, fixeron unha adaptación á realidade galega que non sei se xurdiu espontaneamente ou se era unha decisión predeterminada. O traballo de adaptación foi, sobre todo, de cambiarlle o tempo á obra, pero eu sabía que tiña que achegala ao meu terreo e o meu terreo é o barrio. A obra orixinal ten algunhas referencias que a encadraban claramente na burguesía catalá e iso aquí non nos cadraba. Por exemplo, hai un momento no orixinal en que a protagonista considera a opción de ir a unha consulta médica en Houston e eu pensaba: "Isto soa a película, no meu barrio a ninguén lle pasa iso pola cabeza". Todo iso había que traelo aquí. E nese sentido si que tiven moi en conta, á hora de escoller as actrices, que tivesen unha vivencias semellantes ás miñas, que se lles vise o barrio. Iso lévate a entender as personaxes dun xeito moi concreto e moi próximo. —Esa ollada social axuda moito a non traspasar nunca a liña que separa a traxedia dunha nai que perde o seu fillo do morbo que ese drama podería espertar. Non sei, eu nunca sentín que se puidese rozar o morbo. O texto é tan brutal e tan honesto que se o levásemos por esa vía, pola parte da carpideira, estariamos traizoándoo. O interesante é reivindicar ese dereito a ser unha fera e avanzar, aínda que sexa horríbel o que vas facer. O contrario sería darlle unha lectura moi pouco interesante. O máis valioso do texto é ese exercicio de xenerosidade e de valentía que fixo a autora e que, ademais, responde a unha vivencia propia. —Un recurso ao que apelan en moitas ocasións é a interpelación directa ao público. Como senten o retorno? Como ven as reaccións a unha obra que é pouco ou nada condescendente coas espectadoras? A verdade é que esta tampouco é unha obra na que, se funciona, o público acabe moi arriba. A obra ten ironía e humor negro, mais chega un momento en que se acabaron as bromas. O último terzo non dá respiro e esa foi unha decisión moi meditada, moi consciente. Tiven claro que para sentir a verdadeira magnitude da hostia había que sentila durante un tempo prolongado. Eu incluso penso que non é unha obra agradábel de ver, non é unha obra cómoda. Pero tamén creo que a traxedia pide iso, pide reflexionar sobre o tema que trata. —Antes comentaba que só tiveron cinco funcións antes da elección dos finalistas dos Premios María Casares e unha despois. Cal é a situación dunha compañía que se atreve a montar unha obra que se sae un pouco das canles xa probadas ante o público? Cales son as principais dificultades que enfrontan para dar a coñecer o seu traballo? Tampouco teño a experiencia como para dar un ditame definitivo, pero o que atopei eu distribuíndo –porque tamén temos que distribuír– é que antes dos María Casares era moi complicado que che aceptasen a obra. Despois, cos sete nomeamentos, tampouco creas que cambiou moito a cousa. Houbo algo máis de apertura, pero funcións consolidadas só asinei unha máis. A verdade é que xa esperaba unha reacción así, pero a realidade é aínda máis dura. Notas unha diferenza moi grande entre as cidades e as vilas máis pequenas, porque probabelmente teñen máis orzamento e poden programar máis títulos e, daquela, arriscar máis. Moitos programadores que viron o espectáculo en Galicia Escena Pro [a feira das artes escénicas] comentáronme que lles gustaba, pero que "non a podían levar ao seu concello". Supoño que teñen que apostar sobre seguro para consolidar público e eu tampouco me quero poñer na pel dun programador que só ten orzamento para levar tres obras por tempada ao seu teatro. Algúns mesmo insinuaban que o tema "non lle ía gustar ao concelleiro...". Tamén supoño que xoga na nosa contra o ser unha compañía nova, que non está testada profesionalmente. Cando hai tantas compañías e tan poucas funcións que programar, ese é un aspecto que imaxino tamén inflúe. Por moitos nomeamentos que teña, aínda non podo vivir da miña compañía. —E como valora a experiencia despois de todas esas complicacións? Pois ánimo, ganas e ideas sigo tendo, pero o sistema está organizado dunha forma tan perniciosa que non me podo permitir roubar tempo do meu traballo e da miña vida persoal para levantar un proxecto e financialo sen saber se vai saír adiante. Non temos unha estrutura financeira que nos permita desenvolver algo a fondo perdido. En todo caso, a experiencia foi moi positiva e aínda que son moi exixente e só vexo as cousas que cambiaría, estou orgullosa. Pero para as compañías novas é unha trampa. As axudas á produción que existen son, en realidade, axudas ao tecido empresarial nas que se valoran as cotizacións á Seguridade Social, o que se distribuíu o ano anterior… Están deseñadas como subvencións a unha actividade económica, non artística. Paréceme ben que exista iso, pero non debería ser a única liña de apoios, debería haber outro tipo de axudas que amparen o talento e o risco. É certo que existen a compañías consolidadas e a xente moi nova, pero iso ao final acaba segregando e impedindo que haxa intercambio entre distintas xeracións de creadores. Non teño claro como se pode solucionar, pero é complicado sobrevivir fóra de determinadas liñas de creación.


Summary: A pandemia provocou unha diminución considerábel nas viaxes de lecer. Quer por medo quer por precaución, agora máis que nunca estase a procurar a seguridade e a tranquilidade que as grandes cidades e os destinos turísticos convencionais non ofrecen. As casas rurais semellan a mellor opción á hora de elixir o lugar onde pasar as vacacións. O rural simboliza illamento, natureza, espazo aberto, aire limpo e pouca xente. É o sitio perfecto onde pasar tempo en familia ou con amizades evitando as aglomeracións.

Falar do Nadal é falar da familia, de ceas infinitas e de xuntanzas coas persoas que queremos. É falar da volta á casa, de viaxes e de reencontros. Mais este ano nada diso vai poder pasar. A situación de pandemia debida á Covid-19 vai mudar estas festas do mesmo modo que tamén cambiou o verán, a volta ao curso, os traballos e calquera ámbito das nosas vidas. Ora ben, o feito de que este Nadal vaia ser diferente non quere dicir que vaia ser peor. Existen numerosas alternativas que permitirán desfrutar destas datas dunha maneira segura e consciente. Entre elas están as casas rurais. Este verán comprobamos como unha boa parte da poboación galega preferiu pasar as súas vacacións no rural e a montaña en lugar de escoller os destinos turísticos habituais para evitar as aglomeracións de xente. O rural proporciona esa seguridade que tanto demandamos nestes tempos e as casas afastadas das cidades e das multitudes resultaron ser a mellor opción para pasar o verán. O turismo rural propón moitas actividades para realizar de forma segura e tranquila, lonxe das aglomeracións, que contribúen, ademais, a mellorar a nosa saúde física e mental. Do mesmo modo que sucedeu no período estival, é lóxico pensar que nas próximas festas de Nadal volva producirse ese auxe cara ao illamento que proporcionan estes estabelecementos. Con todo, a incerteza que supón a situación actual de pandemia, na que as restricións sanitarias cambian constantemente, está a provocar unha certa preocupación entre as persoas propietarias deste tipo de aloxamentos. Algunhas ollan con optimismo a chegada destas datas; outras séntense completamente perdidas e sen saber realmente que facer. En xeral, non pensan que nestas festas vaia haber tanta clientela como no verán a causa, principalmente, das restricións de reunións e de mobilidade. Mais as ganas de saír seguen presentes e, o que si está claro é que, pase o que pase, as casas rurais sempre serán un lugar seguro no que poder gozar do Nadal en familia aínda que sexa dunha forma diferente. A situación actual das casas rurais Para calquera dos sectores vinculados ao turismo, a pandemia está a supor un grande obstáculo. Porén, o turismo rural, aquel situado lonxe das grandes urbes, que ofrece espazos abertos, tranquilidade e illamento, parece a opción máis segura para viaxar. José Manuel Villapol, propietario da Finca Goleta, un aloxamento rural situado en Foz, expón que "o turismo rural é un segmento de turismo que ten boa perspectiva no momento no que nos atopamos porque a xente demanda natureza e estar ao aire libre". Isto non significa que a situación actual sexa óptima pois a adaptación ás restricións que se lle impón á hostalaría está a ser moi dura. Os propietarios e propietarias destes aloxamentos vense dobremente afectados: por un lado, a maior parte da clientela das casas rurais non pode saír das súas cidades a causa das restricións perimetrais; por outro, a pesar de teren poucas e poucos clientes, non poden optar ás axudas da hostalaría porque a maioría deles continúan abertos. "Quedamos sen clientes e sen axudas", argumenta María Varela, propietaria da Parada das Bestas, situada preto de Palas de Rei. As persoas propietarias destes aloxamentos demandan unha maior visibilidade da súa situación, pois tamén precisan axudas para seguir adiante. Ángel Martínez, propietario da Abadía Eiras, nas proximidades de Tui, opina que a pandemia si trouxo algo positivo e foi a importancia que logrou o rural. Martínez desexa que esta posta en valor do turismo rural tamén se vexa apoiada por parte das institucións que non están a prestar a este sector a atención que precisa. Outro claro problema que enfrontan as casas rurais é o provocado polas restricións de mobilidade, que lles afectan tanto no ámbito galego como no estatal e, evidentemente, no internacional. Mabel Vidal, responsábel de Casa de Cacheiro de Silleda, indica que están moi condicionados polas restricións, que afectan quer ao persoal laboral quer ás e aos hóspedes. As vantaxes do turismo rural Todos os propietarios e propietarias consultadas dos diferentes estabelecementos rurais concordan na visión negativa en relación ás reservas de cara ao Nadal. Porén, tamén coinciden na convicción de que o turismo rural é a mellor opción para desfrutar destas festas de forma segura. As casas rurais ofrecen un medio natural e espazos abertos; son perfectas para evitar a masificación propia das grandes cidades e dos destinos turísticos habituais. Ademais, o turismo rural non se reduce só á estancia nunha casa illada, senón que permite o descubrimento dunha comarca enteira, das súas paisaxes, dos seus produtos e das súas formas de vida. As casas rurais presentan todas as comodidades precisas para gozar da estancia nelas e, ao mesmo tempo, están preto de moitos lugares de interese que os clientes e clientas poden visitar evitando aglomeracións. Villapol engade que están a propor un destino e toda a súa contorna. "No noso caso ofrecemos a Mariña, que é unha área enorme para coñecer máis alá da miña casa". O turismo rural debe ir da man da economía local, debe supor un apoio máis a esta. O illamento que proporcionan as casas rurais nun espazo natural e aberto non o pode ofrecer calquera tipo de hostalaría. Varela defende que a pouca densidade de clientela e a natureza supón unha gran vantaxe competitiva neste momento. A seguridade que tanto se está a demandar é o punto chave que marca a diferenza neste tipo de turismo. Ao situárense en plena natureza, existen moitas posibilidades para pasar o día en familia ou con amizades: practicar sendeirismo, ciclismo, piragüismo e outros deportes acuáticos, dar paseos a cabalo, visitar os puntos de interese turístico da comarca, degustar a gastronomía local, coñecer as tradicións populares do lugar... ou simplemente relaxarse nas comodidades do estabelecemento Cada casa rural presenta as súas propias vantaxes a respecto doutras. Varela, por exemplo, explica que A Parada das Bestas conta con apartamentos que para unha familia de catro persoas sería unha opción perfecta para celebrar o Nadal. Son estancias totalmente completas nas que os clientes e clientas se poden sentir como na casa. Ademais, neste aloxamento comezaron a servir a comida envasada para que as persoas non teñan necesidade de ir ao comedor e poidan levala directamente ao apartamento para evitar o contacto co resto dos hóspedes. "É unha moi boa forma de que as e os visitantes poidan desfrutar da nosa cociña e das vacacións no rural sen medo", engade Varela. Pola súa parte, Martínez indica que a Abadía Eiras conta con zonas moi amplas nas que as e os hóspedes poden manter a distancia requirida sen problema. Cómpre destacar tamén que a casa rural ten todos os cuartos independentes con cadanseu aseo, polo que se pode evitar o contacto no caso de viaxar con amizades ou con persoas achegadas que proveñan doutros lugares. Na mesma situación encóntrase Casa Vixide pois, como indica Pilar Rodríguez, a propietaria deste estabelecemento de Lalín, "ao ser unha casa completa non existe ningún perigo, a diferenza doutros aloxamentos que se alugan por cuartos". É evidente que aínda non se sabe que vai pasar no Nadal e as restricións seguen sen estar claras dada a súa continua actualización. As casas rurais deberán ir adaptándose ás medidas que se vaian comunicando, pero o que resulta incuestionábel é que os seus propietarios e propietarias esperan cos brazos abertos a chegada dos visitantes que queiran gozar delas. Os selos de calidade Para colaborar na xestión e promoción das casas rurais existen diferentes tipos de selos de calidade que ofrecen unha garantía do estado dos aloxamentos a aquelas persoas que queiran formalizar unha reserva. Entre estes certificados destaca o de Galicia Calidade, que se centra nos produtos alimenticios, materias primas, deseño (de moda, de construción...) e hostalaría, principalmente. Este certifica a calidade de produtos e servizos avalada pola súa orixe galega. Para que as empresas poidan conseguilo, deben cumprir certos requisitos e someterse a diferentes auditorías que demostren a súa calidade. No que ás casas rurais se refire, as condicións están maioritariamente ligadas ás súas infraestruturas e servizos. A este súmanse outros, como o selo Q que outorga o Sistema de Calidade Turística Español. Os selos supoñen unha grande axuda na xestión do aloxamento e na promoción deste cara ao público. Moitas persoas decántanse por unha casa rural determinada precisamente polo feito de que esta posúa o certificado de Galicia Calidade, pois este proporciona moita confianza e unha garantía de que o aloxamento vai estar en óptimas condicións e de que se van cumprir uns parámetros de calidade. Vidal indica que "no verán todos os visitantes que reservaron en Casa de Cacheiro tiveron moi en conta o selo para viren porque saben que detrás del existen auditorías que velan polo cumprimento das normas. Crean seguridade e confianza, porque saben que cando cheguen van atopar o que reservaron; non vai haber sorpresas". Con todo, parece que a existencia destes selos non é suficiente. Villapol argumenta que "o problema do turismo rural é que está moi segmentado e non ten unha catalogación exacta como si presentan os hoteis. Existen os pazos e as casas de labranza, mais ao resto de casas rurais métesenos no mesmo saco e somos moi diferentes". Na súa opinión, toda a hostalaría precisa dunha catalogación acorde co que se ofrece. Pola contra, Martínez pensa que "non se necesitan máis catalogacións, senón mellorar aquelas que xa temos". Que haxa unha maior cantidade de selos non significa que vaian ser mellores, polo que se debe aspirar a uns certificados completos que realmente promovan os aloxamentos e que creen confianza nos clientes e clientas. Perspectivas de futuro No que ao futuro das casas rurais se refire, as persoas propietarias destas manifestan un certo optimismo. A curto prazo é moi probábel que este tipo de turismo sexa o máis demandado a causa da situación sanitaria que estamos a vivir, da mesma forma que o foi no verán. Parece incuestionábel que as e os visitantes manteñen a ilusión de saíren e de coñeceren novos lugares. Vidal explica que moitos hóspedes teñen moitas ganas de viaxar, tanto desde unha perspectiva do turismo convencional como dentro do fenómeno da peregrinación. "Coa ilusión que transmite todo o mundo que se pon en contacto connosco, eu creo que o futuro vai ser moi bo", engade. A volta á vida rural semella irremediábel. Mais cómpre entender o rural como unha forma de vida máis sustentábel e ecolóxica. Estes valores están a ser moi demandados dada a situación de pandemia, polo que representan un plus de garantía para as casas rurais. Porén, é preciso termos sempre presente que primeiro deberá normalizarse a situación epidemiolóxica para que as actividades turísticas poidan voltar á normalidade. Ademais, ese retorno deberá ser tranquilo, seguro e moi consciente; e o turismo rural vai poder garantir esas condicións.