Summary: Daniel González Palau (Barcelona, 1983) é director do Instituto Galego de Análise e Documentación Internacional (Igadi) desde 2017, un think tank relevante nas Relacións Internacionais, especialmente no relativo ao estudo da emerxencia da China e ten unha forte traxectoria de compromiso coas políticas públicas de acción exterior. Sermos Galiza conversa con el sobre a traxectoria e o futuro desta organización centrada na proxección internacional da Galiza e no entendemento do mundo desde o noso país.

—Cal é a función do Instituto Galego de Análise e Documentación Internacional (Igadi)? O Igadi é unha asociación sen ánimo de lucro que naceu o 10 de setembro de 1991 e que grazas ao incansábel traballo do noso actual presidente de honra, Xulio Ríos, converteuse nun think tank relevante nas Relacións Internacionais e especialmente no que respecta ao estudo da emerxencia da China na sociedade global. A China propón unha estrutura de seguridade internacional Máis alá do recoñecemento internacional polo traballo ao redor da visión da China nas últimas décadas, o Igadi ten unha forte traxectoria e compromiso coas políticas públicas de acción exterior galegas, cunha incidencia importante historicamente, ás veces maior e ás veces menor, nas políticas da Xunta da Galiza. O Igadi aspira a darlle seguimento e a mellorar na medida do posíbel as políticas de acción exterior da Galiza. —Cales son os principais fitos na historia do Igadi? Os resultados dos 30 anos de traxectoria do Igadi teñen deixado varios fitos relevantes. É moi destacábel a creación do Fondo Galego de Cooperación e Solidariedade en 1997, unha asociación de Concellos que traballa en rede dunha maneira sustentábel para desenvolver políticas públicas de cooperación internacional para o desenvolvemento. Trátase dunha política pública consolidada na Galiza a día de hoxe e xa os propios Concellos son os únicos socios da entidade. Tamén no final do fraguismo, en 2004, o Igadi elaborou o primeiro Libro Branco de Acción Exterior da Galiza, constituíndo o primeiro libro branco deste tipo elaborado desde unha comunidade autónoma, asentando o traballo do que viría ser a Secretaría Xeral de Acción Exterior da Galiza, e xa naquela altura, a través deste documento, reivindicábase a lusofonía galega de maneira oficial. O Igadi tamén desenvolveu o Observatorio da Política Chinesa en 2005, que ten un papel moi relevante da análise da China contemporánea. En 2020, o noso fundador, Xulio Ríos, recibiu o premio Casa Asia, precisamente ligado á cuestión da creación e o desenvolvemento do Observatorio da Política Chinesa. Gustaríame destacar a creación da Fundación Plácido Castro, quen foi o responsábel de Relacións Internacionais do Partido Galeguista e que representa unha maneira de entender as relacións da Galiza co mundo coa que o Igadi como asociación se sente moi identificada. Non pode faltar a mención á revista Tempo Exterior, dedicada en exclusivo aos estudos internacionais desde o ano 2000, en galego. Podemos dicir que Catalunya e Euskadi teñen experiencias de éxito en múltiples ámbitos, pero nos estudos internacionais non teñen nada parecido á revista Tempo Exterior. Desde 2014, facemos unha investigación, que coordino eu, sobre o que foi a iniciativa e a posterior aprobación da Lei Paz Andrade para o aproveitamento da lingua portuguesa e vínculos coa lusofonía e sobre como se está a desenvolver de maneira concreta, o que nos permite ver os avances e o estancamento que o proceso ten. E seguro que podería lembrar máis fitos. —E que nos pode contar con respecto á situación actual do Igadi? Desde o ano 2017, cando Xulio Ríos comezou a ser o presidente de honra e eu comecei a exercer de director, tivemos un proceso cheo de alegrías con algunha desventura tamén, e estamos a piques de lanzar, este 9 de xullo, coincidindo co Día da Galiza Exterior -que se celebra cada Ano Xacobeo-, a nosa nova páxina web, que significará a consolidación do relevo xeracional na nosa organización. —Que valoración fai vostede do papel que xogan os medios de comunicación na área da política internacional, das relacións internacionais e do contexto global? Desde a propia Xunta da Galiza e mesmo desde os propios medios de comunicación, non hai un coidado especial polas relacións internacionais, máis alá dos momentos puntuais nos que os medios máis poderosos teñen a capacidade de ter un enviado especial no campo e os recursos que sexan necesarios, mais pensamos que falta un pouco de cultura do internacional no cotián. Educar nunha maneira de observar o mundo que entenda o contexto, a perspectiva dos conflitos e a complexidade das cousas, e moitas veces as verdades fragmentadas que acostuman ter os bandos enfrontados, sería o ideal. "A visión internacional dos medios desde a galiza ou desde españa responde aos intereses da unión europea e do mundo occidental" Lamentabelmente, os medios de comunicación de masas, os máis poderosos e visibilizados, son os que teñen a capacidade de marcar a axenda pública e a opinión pública, e moitas veces, ou case sempre, esa visión internacional dos medios desde a Galiza ou desde España responde aos intereses do noso bloque económico, que é a Unión Europea (UE) e o mundo occidental. Ademais, neste contexto, existe unha forte concentración de poucas persoas controlando poucos medios, e como Igadi podería dicir que as cuestións sobre o mundo asiático, o mundo africano ou América Latina terían que traballarse un bocado máis para poder ser capaces de darlles voz aos que están do outro lado. O mundo colonial aínda ten a día de hoxe unha forte resaca, e á hora de falar doutras latitudes. Replícanse notas de prensa de grandes axencias de comunicación que acaban por reducir as sociedades a estereotipos e por non dar unha visión completa do que esta pasando nestes contextos. Se a visión da China, por exemplo, nos últimos anos, gañou moita presenza como potencia en determinados ámbitos, non é así con outros cambios que pasan en África. —Que valoración fai da existencia dun xornal como Nós Diario, tanto en papel como en dixital, integramente en galego? O Igadi recibiu a creación de Nós Diario como unha grande alegría, un xornal integramente en galego en papel supón un importante paso para normalizar unha vida en galego e fai parte dunha misión que tamén comparte unha organización como a nosa. Valoramos este paso moi positivamente e damos azos para que poida seguir avanzando. —Que potencialidades ten a Galiza para xogar un papel relevante na sociedade global? O primeiro factor importante sería que existise unha coordinación leal entre as nosas políticas de acción exterior e as do Estado español, de maneira que puidésemos facer que fose boa para as dúas partes. Nese sentido, ten especial significado o que vaia pasar coa entrada na Comunidade de Países de Lingua Portuguesa (CPLP), da que o Estado español fai parte desde o ano pasado, e onde se agarda que a Galiza xogue un papel relevante, xa que a entrada prodúcese como consecuencia da Lei Paz Andrade e dunha declaración do Parlamento da Galiza por unanimidade. Galiza pon rumo á Comunidade de Países de Língua Portuguesa grazas á lei Paz Andrade No ámbito da CPLP, a Galiza ten moito terreo para aproveitar as potencialidades económicas e culturais. Alén de Portugal e Brasil, os Estados africanos lusófonos de África poden ser aliados importantes da Galiza en cuestións marítimas e enerxéticas. É importante ter unha visión clara do papel da Galiza en Europa e do desenvolvemento da nosa acción exterior a través do Comité das Rexións, e poder valorizar non só a conexión co mundo hispano, senón tamén os nosos lazos coa esfera lusófona. A nivel europeo hai que prestar especial atención ás relacións con Portugal mais tamén co arco atlántico, volvendo ás nosas raíces nas relacións internacionais, ao mundo celta e ao mar que nos conectou. Outro aspecto chave é a diáspora e a galeguidade no exterior, botamos en falta que se faga unha acción neste ámbito que vaia máis alá dos Centros Galegos e dunha política asistencial, pois as persoas galegas no estranxeiro son un capital extraordinario para xerar oportunidades para a Galiza no plano internacional. Lusofonía, Atlántico e diáspora son as chaves. —Estamos camiñando cara á un mundo multipolar? Sen dúbida, o mundo multipolar xa viña en construción durante a derradeira década. A comezos de século xa se vía que toda aquela narrativa unipolar occidental posterior ao final da Guerra Fría entrou en problemas, e isto incrementouse a raíz da crise económica internacional de 2008. Mais está claro que a guerra de Ucraína aumentou a desorde na sociedade internacional, e ademais, durante a última década, Rusia e China chegaron a cotas de cooperación nunca vistas anteriormente. Unha das características do presente é que non sabemos canto poden resistir os escenarios. Óllase un panorama internacional moi gasoso, as potencias intermedias poden estar hoxe nun lado e mañá noutro, non hai bloques claros, por exemplo, a India nos últimos meses ten tido tensións na fronteira con China mais ao mesmo tempo tomou posición internacionalmente contra as sancións a Rusia. Ademais, estamos nun mundo moi polarizado, en todas as sociedades do planeta, non é só que haxa diferentes proxectos a nivel internacional senón que dentro dos mesmos Estados hai unhas grandes divisións, e iso facilita a desorde que se está a dar. Unha desorde que ao tempo cristaliza en guerras como a de Ucraína. Alejandro López, coordinador de 'Descifrando a guerra': "A guerra ucraína marcará o novo taboleiro xeopolítico" Hai unha crise estrutural no mundo da economía e das finanzas, así como unha crise ecolóxica, límites que o planeta precisa abordar dun modo cooperativo, pois os pobos do mundo somos interdependentes. Porén, lamentabelmente, o escenario que estamos a ver é o da división e o da guerra, e isto podería ser a tónica para os próximos anos. "O escenario que estamos a ver é o da división e o da guerra, e podería ser a tónica para os próximos anos" —Que rexións considera que pasan por un momento máis preocupante na actualidade? Agora mesmo, e froito da situación que vemos cada día no telexornal, todo o espazo ex soviético atópase nunha situación de tensión tremenda. Neste contexto, as accións que desenvolva a UE van a ser chave para o devir desta crise. Talvez a UE asuma o papel que está tendo nos últimos meses, ou pode que mude cara a un escenario no que se poida chegar a algún tipo de acordo con Rusia e con todo o espazo ex soviético. Isto é o máis preocupante no máis curto prazo. Despois, tristemente, o Sahel e as zonas centrais e interiores do continente africano están tendo grandes problemas coa suba dos prezos que provocan crises alimentarias e de saúde básica. Os Estados de América Latina tampouco pasan por un bo momento. Aínda que, en xeral, avanzaron moito durante a primeira década do século a nivel de indicadores de benestar social, agora están a amosar moito estancamento. O máis preocupante é que estas rexións están entrando en depresión moi rapidamente. Tanto na pandemia como agora coa crise da suba dos prezos vese como son sociedades moi febles nas que as situacións adversas se acentúan en pouco tempo. Inflación, falta de emprego, crises ambientais... están a sufrir unha serie de problemas crónicos que non desaparecen. América Latina ten por diante décadas de moitos interrogantes. Hai que ter en conta que en América Latina a xeopolítica xoga un papel importante, os Estados están buscando socios externos que lles outorguen seguridade. É unha zona que sempre foi coñecida por ser o patio traseiro dos Estados Unidos de América, e na última década está experimentando a entrada de China e mesmo de Rusia con investimentos estratéxicos e de préstamos monetarios. —Están gañando importancia os países en desenvolvemento nun taboleiro xeopolítico incerto? Ao que aspiran todos estes países que se atopan en vías de desenvolvemento é a ser o suficientemente hábiles para estar en bo lugar nas conversas cos distintos actores. Esta busca do apoio exterior dos países menos desenvolvidos vai ser unha constante no futuro próximo. —E que rol están a desenvolver as potencias occidentais como a UE e os Estados Unidos de América (EUA) neste contexto? Por exemplo, a UE ten moitos intereses en moitos Estados de África, é o seu continente veciño, mais a UE non ten unha diplomacia propia, senón que ten a dos seus Estados, a acción exterior conxunta deste bloque aínda se está a construír. Semella que o xefe diplomático da UE, Josep Borrell, neste último mes, fixo de todo, mais a UE no xogo xeopolítico está moi por detrás dos proxectos de Rusia, China ou os EUA. Precisamente, os EUA están a sufrir unha importante división social nos últimos tempos que podería xerar un escenario de risco durante a próxima década, tanto a nivel de conflitos internos como pola perda de calidade democrática. Que unha superpotencia como os EUA se atope nunha situación tan inestábel demostra até que punto é un labirinto o taboleiro xeopolítico actual.


Summary: Falamos con Henrique Monteagudo, profesor da USC, secretario da RAG e biógrafo do autor homenaxeado nestas letras, a quen coñeceu durante vinte anos e sobre quen publicou a máis completa biografía até o momento, 'Carlos Casares. Un contador de historias'.

- Como biógrafo de Casares, como cres que pasará á historia a súa figura?- Creo que basicamente como escritor. Ten facetas moi importantes como editor, de Galaxia e de Grial, e logo a contribución que fixo en canto a un aspecto máis institucional e público, no Consello da Cultura. Pero eu creo que o seu legado máis recordado vai ser a súa obra literaria. Para min non ten dúbida. - Como chegou o rapaz Casares a unha conciencia galeguista naquel contexto de ditadura? - El tiña unha relación cos círculos máis literarios e intelectuais de Ourense, aínda que aquilo non era exactamente un contacto co galeguismo. Foi realmente en Santiago, cando veu a estudar na Universidade, con aquela xente que acababa de fundar O Galo, como Arcadio López Casanova, como Salvador García Bodaño, e logo moi rapidamente a través destes dous chega ao contacto con Piñeiro. Realmente foi a través de Piñeiro, aínda que antes toma contacto co estudantado e coa xente nova máis mobilizada no ámbito cultural. Piñeiro transmítelle o legado galeguista político e cultural. É como unha especie de 'brúxula' para el no ámbito político. - Que supuxo Piñeiro na súa vida?- Piñeiro foi fundamental, dío el mesmo, non só polo que supuxo de transmisión dunha memoria e dun coñecemento da historia cultural e política de Galiza que daquela era imposible obter se non era pola vía de coñecemento directo dalgunha persoa coma el que transmitía o legado do galeguismo republicano e do contacto co exilio. Logo nos primeiros anos de contacto con el, nos 60, Piñeiro axudoulle moito. Hai que recordar que tiña problemas serios de saúde, recaía en depresións constantemente, e iso mesmo lle chegou a impedir seguir os estudos. Houbo tres cursos nos que practicamente non fixo nada. Estivo en Xinzo apartado de todo e sen poder estudar. Aí Piñeiro axudoulle moito a saír desta situación, e orientouno na súa vocación literaria. El tiña unha vocación dirixida á poesía, e Piñeiro fíxolle ver que tiña máis dotes para a narrativa. E logo Piñeiro transmítelle o legado galeguista político e cultural. É como unha especie de 'brúxula' para el no ámbito político. El mesmo di que Piñeiro lle transmitiu unha visión do mundo e unha actitude fronte á vida. Nunha entrevista a finais dos anos 70 explica as súas diferenzas con Galaxia, e critica que tiña pouca incidencia e pouco activismo político - Ti mesmo dis que había unha diferenza ideolóxica entre eles: Piñeiro era nacionalista e Casares federalista. Como chegan a presentarse os dous polo PSOE no primeiro Parlamento galego?- Iso foi máis tarde, porque Carlos Casares, na época de estudante e mesmo despois, nos 60 e nos primeiros 70, ten unha traxectoria política que non é coincidente con Galaxia. Mesmo nunha entrevista a finais dos anos 70 explica as súas diferenzas con Galaxia, e critica que Galaxia tiña pouca incidencia e pouco activismo político e logo isto confírmanolo a correspondencia, no 65 e 66, na que lle di a Piñeiro que hai que traballar politicamente, que hai que implicarse nas mobilizacións estudiantís. E el así o fai. El aí entra no ámbito da Asociación Democrática de Estudantes, no chamado FELIPE, Frente de Liberación Popular. El di que nunca se sentiu estrictamente nacionalista, e despois como chegan a coincidir? Ten que ver coa historia da Transición e dos primeiros pasos da autonomía. Piñeiro, aínda que ás veces se di que non fixo política e se refuxiou no culturalismo, a verdade é que a fundación de Galaxia foi unha decisión política, e nos anos 60 Piñeiro estaba apoiando activamente a fundación do PSG, por exemplo. Participa nos contactos internacionais, mesmo fai unha viaxe clandestina ao exterior por esta cuestión. Piñeiro realmente cando dá a viraxe do concepto famoso do piñeirismo de intentar galeguizar os partidos estatais máis que construír unha forza política propia, é moi posterior. Este paso que eles dan de presentarse ás eleccións, unha parte de Galaxia coa UCD e outra co PSOE, non deixa de ser unha manobra táctica de Piñeiro logo de ver que os partidos nacionalistas non teñen apoio electoral, que constata nas sucesivas convocatorias do 77 ao 80, e que o groso do nacionalismo está en contra da autonomía, cousa que lles parecía unha estratexia absurda. E aí é cando dan ese paso de tentar que Galiza teña unha autonomía de primeiro nivel comprometendo á UCD e ao PSOE basicamente, e tamén -doutra maneira- a AP. E aí é onde se encontra con Casares, aínda que Casares estivera na órbita do PSG da Transición, pero cando fracasa electoramente e provoca unha crise no propio partido, Casares apoia o sector que se une ao PSOE, e aí atopa a Piñeiro. El está nunha liña federalista pro-PSOE, e Piñeiro aposta por apoiar o PSOE para galeguizalo e así garantir unha autonomía dado que os partidos nacionalistas non teñen respaldo electoral nin queren construír ningunha autonomía. Aí é onde se encontran os dous. El tiña ideas políticas e tiña bastante claro que modelo de sociedade e de xestión pública lle gustaba, pero non se vía a si mesmo como home de partido nin metido na vida política - Actualmente temos unha idea de Casares moi ligada ao 'stablishment' cultural, pero efectivamente, foi expulsado cun colexio en Viana e expediantado xunto a Ferrín, Alonso Montero e Francisco Rodríguez. - É que cando se fala das traxectorias destes personaxes, fanse lecturas retroactivas, como se eles nos 50 xa souberan o que ían facer máis tarde. E Casares estivo implicado na resistencia democrática contra o franquismo, con represalias de distinto tipo. Logo eles apostan na Transición por apoiar ao novo réxime, particularmente na autonomía. E aquí hai unha gran diferenza con outras forzas políticas, que se manteñen á marxe, e ademais dun xeito moi belixerante. E a partir de aí tanto Casares como Piñeiro forman parte do 'stablishment', están implicadas na construción do réxime autonómico e xogan ese papel. - O posicionamento político de Casares sempre se caracterizou pola moderación, non? Socialdemócrata, galeguista cristiano, federalista...- Pois non, Casares nos 60 parte dunha posición de tipo cristián. Ten unha evolución moi clásica, xente do ámbito cristián que logo do Concilio Vaticano II e posteriormente, ao fío da implicación de sectores da Igrexa Católica cos movementos de liberación nacional, toma unha orientación, unha viraxe máis radicalizada. Casares nos anos 60 ti ou eu categorizariámolo como unha especie de guevarista, partidario do Che Guevara. Ten un poema dedicado ao Che, o seu diario -"Os días da morte do Che Guevara"- é moi elocuente, nunha liña bastante radical. Despois da carreira colaborou en accións bastante particulares, como o paso da fronteira con Portugal de militantes do famoso LUAR [Liga da Unidade e Acção Revolucionária], un movemento armado. O Casares socialdemócrata nace do coñecemento de Suecia, polo tanto é posterior ao ano 71. O Casares do ano 68 sería irrecoñecible para nós. Era un guevarista e defensor de posicións moi próximas ao que hoxe chamariamos a teoloxía da liberación en Latinoamérica, e aquí participaba no FELIPE. El tiña un sentido da oportunidade extraordinario, era un pouco visionario - A política non o convenceu, só botou catro anos no Parlamento galego. - El non era unha persoa que tivese unha visión política das cousas. Evidentemente no franquismo, onde calquera persoa cun mínimo de inquedanza intelectual e cun mínimo de conciencia moral situábase contra o réxime, era case obrigada. E logo na transición e nos comezos da autonomía, faino tamén porque cría que había que arrimar o ombreiro, neste caso xa moi orientado por Piñeiro. El dío moitas veces, el non era unha persoa de partido, tiña as súas simpatías socialdemócratas. Felipe González caíalle moi ben, pero o seu líder político claramente Olof Palme, e o seu sistema político-social era o sueco. O que sería unha socialdemocracia das de antes: un estado potente con impostos, con servizos públicos, con ensino de balde... Ademais era moi consecuente, os seus fillos estudaron na pública. El tiña ideas políticas e tiña bastante claro que modelo de sociedade e de xestión pública lle gustaba, pero non se vía a si mesmo como home de partido nin metido na vida política, por iso non recuncou na vida política, porque lle ofreceron volver ao Parlamento, e eu oínlle que el entendía que se volvía tiña que facerse militante do PSOE, non tiña sentido seguir como independente. Pero cría que a súa misión estaba cumprida na política e logo o esforzo que el fai é un esforzo de intentar constituír un espazo autónomo para a cultura galega, con respecto ao ámbito político, coas súas leis e o seu funcionamento propio e isto a el foille imposible porque tocoulle este esforzo facelo na época do fraguismo, onde había un control abafante no ámbito cultural por parte do poder. E aí tivo a súa polémica co sector do nacionalismo que tampouco entendía moi ben isto de buscar unha autonomía para a cultura, que entendía a cultura como algo supeditado á política. Foi moi difícil na Galiza dos anos 90 ese esforzo que el se propuña de facer unha cultura autónoma, crítica co poder e sen servir a ningún partido. Por aí era por onde el tiraba, aínda que a súa vocación persoal era a literaria. Era unha persoa con moita visión de futuro e con moitísimo talento - Foi director de Galaxia e presidente do Consello da Cultura, dúas das máis importantes institucións culturais do país. Cal foi a súa impronta, o seu legado, neste eido?- No caso de que Galaxia foi o esforzo de que pegase un salto desde onde viña, que era aquela empresa cultural do resistencialismo, da ditadura. Xa dera algúns pasos, pero faltaban os pasos definitivos para convertela nunha empresa cultural competitiva, para entendernos. Non estaba Galaxia soa, Xerais tiña moito pulo daquela, e colocárase ben no novo marco, no mercado do libro de texto, que era fundamental para capitalizar a empresa e lanzala ao mercado. Aí Galaxia chegou tarde. El fixo ese esforzo de modernización e posta ao día de Galaxia, explotou moito o fondo clásico e intentou de abrirse a novos públicos, desde o infantil, até as coleccións xuvenís e outro tipo de libros que non había en galego, como guías de viaxes, de natureza, coleccións como a obra completa de Conan Doyle, ou o dicionario da literatura galega, obras completas de Castelao ou Risco... El intenta chegar a novos mercados, utilizando o fondo potente que tiñan, e abrindo novas vías. - E no Consello?- Aí ten moito que ver coa concepción da cultura galega. El consideraba que a tradicional era máis ben de tipo humanístico e filolóxico, el cría que iso era limitado e que para normalizala había que ampliar o repertorio, meter a arquitectura, o urbanismo, as ciencias sociais, as ciencias naturais... El xa o intentara na revista Grial, pero tiña máis posibilidade de o facer no Consello, onde introduciu as novas tecnoloxías, como o portal. Ese é o legado que el deixa. Se me preguntases como tería sido a súa carreira se fose en castelán diríache que moi distinta do que foi, porque lle permitiría profesionalizarse. - O seu crecemento no sistema cultural galego, tal e como afirma Armando Requeixo, foi fulgurante. Con 37 anos xa era académico da RAG. A que foi debido?- El tiña un sentido da oportunidade extraordinario, era un pouco visionario. Date conta, el chega a Santiago no curso 62-63 e atópase co 'annus mirabilis' da cultura galega: o primeiro Día das Letras Galegas, a Fundación Penzol, a aparición da revista Grial... Queda terceiro nas Festas Minervais, participa no primeiro acto das Letras que se fai en Galiza, no número 1 de Grial. Fíxate na súa capacidade anticipatoria. Logo no 67 participa nas mobilizacións do espertar do movemento estudantil, sendo un dos protagonistas. É primerio premio de literatura infantil do Facho, primeiro premio de teatro infantil, premio de Galaxia de narrativa do 75. Era unha persoa con moita visión de futuro e con moitísimo talento. Entón era un momento de cambio moi grande. Cando entra na Academia, hai que recordar que hai unha tentativa de dar entrada a xente nova. Neses anos é designado Franco Grande, que era un mozo, e Beiras. E ás veces parece que fora el enchufado, e o que pasa é que el foi o primeiro en ler o discurso, pero Beiras non o leu nunca, e Franco Grande tardou vinte anos. A el cando se lle poñía unha oportunidade diante, el collíaa. Era un home dun talento invulgar que aproveitaba as oportunidades que se lle poñían diante. 'Deus sentado nun sillón azul' é unha das grandes creacións literarias en galego do século XX - Sempre foi un home atarefado, pero sempre sacaba tempo para escribir aínda que fose para a súa columna diaria na Voz. Como cres que tería sido a súa obra se se tiver dedicado totalmente a ela?- Eu creo que a el a súa dedicación ten que ver coa súa polifacecia, porque facía moitas cousas, pero case ten máis que ver co estatuto de escritor en galego. Se me preguntases como tería sido a súa carreira se fose en castelán diríache que moi distinta do que foi, porque lle permitiría profesionalizarse. En galego eu non creo que fose tan diferente, porque o problema aquí era que aquí non podía profesionalizarse, el necesitaba ter un traballo. - Teríalle gustado ser profesional?- Eu creo que si. A el tiráballe moito ser escritor. Para el o importante era disfrutar da amizade, do amor, viaxar, pasear na moto... Non o relacionaba con ser rico nin con ter moitos bens materiais, deixou unha herdanza material paupérrima - Que libro del cres que terá máis percorrido no futuro?- Con el pasa algo moi curioso. Cando fixen o libro, manexei moitas declaracións de moita xente acerca do libro preferido de Casares. E está repartidísimo, o que quere dicir é que a media da súa obra é moi boa, que toca paos moi distintos que gustan a xente distinta. Eu, particularmente, se tivese que dicir un, 'Deus sentado nun sillón azul' é unha das grandes creacións literarias en galego do século XX. Para min non hai ningunha dúbida. O conxunto da súa obra é unha das máis sobresaíntes das nosas letras, pero esta en concreto para min é unha obra mestra. - Non sei se chegaba a 'bon vivant', pero desde logo quen o coñeceu salientaba que era un home ao que lle gustaba disfrutar da vida. - Si, é certo, era un home moi vitalista. El citaba aquel verso de Camus "O milagre de citar o que morre". A súa concepción da vida era que dura o que dura e hai que disfrutala. Gustáballe moito disfrutar da vida, o que non significa que fose moi comellón, para el o importante era disfrutar da amizade, do amor, viaxar, pasear na moto... Non o relacionaba con ser rico nin con ter moitos bens materiais, deixou unha herdanza material paupérrima, pero si esa sensación de que estamos aquí e temos que aproveitar o tempo que a vida nos dá.


Summary: Rexistra 25 casos de Covid.

A Xunta interveu a residencia de maiores DomusVi Ribadumia tras rexistrar 25 casos positivos de coronavirus Covid-19, deles 20 entre usuarios e cinco traballadores. Así o informou nun comunicado de prensa a Consellería de Sanidade, que explicou que adopta esta medida "co fin de reforzar o persoal do centro". Sanidade indicou que "unha vez avaliada a situación da residencia" este departamento e o de Política Social "acordaron tomar esa medida co obxectivo de garantir a calidade asistencial e a correcta protección da saúde tanto de as persoas usuarias como dos traballadores do centro". Ademais, concretou que un equipo de profesionais sanitarios do Servizo Galego de Saúde "está xa desprazado no centro" e ocúpase de facer un seguimento médico permanente sobre a situación dos residentes", así como "vixiar a correcta aplicación das medidas de prevención, seguridade e hixiene fronte á Covid-19 aprobadas pola Xunta", engade. Onte mesmo O Goberno galego anunciaba a intervención da residencia xeriátrica Salvaterra, situada no concello de Salvaterra de Miño, que acumula un total de 110 contaxios: 84 residentes e 26 profesionais. Os usuarios de residencias contaxiados con Covid-19 situábanse esta terza feria en 340.


Summary: Serían as primeiras fotografías da "arqueoloxía subacuática", segundo o Concello. O alcalde, Abel Caballero, presentou co xornalista, Eduardo Rolland, estos restos do patrimonio cultural de Vigo e a súa comarca esta quinta feira. "O verdadeiro significado deste tesouro fotográfico obtense ao cotexar estas fotos coas memorias da expedición de Hippolyte Magen, na que se estrearon adiantos técnicos como as lámpadas eléctricas de iluminación submarina", explicaron.

Desde esta quinta feira Vigo pode presumir de ser unha referencia na arqueoloxía submarina. O alcalde, Abel Caballero, que deu a coñecer unha colección de fotografías antigas xunto ao xornalista Eduardo Rolland, explicou que as imaxes "son as primeiras da arqueoloxía subacuática da historia de todo o mundo". Nunha comparecencia no Consistorio, o rexedor e o experto Eduardo Rolland amosaron algunhas das fotografías datadas no ano 1870 nas que se ven algúns detalles do estuario así como diferentes actividades nas ribeiras. En declaracións do Goberno local, o que se pode observar nestas instantáneas do pasado olívico son "os mergulladores en acción, imaxes dos galeóns de Rande, os protagonistas da campaña, o barco "Le Vigo" que se encargou das prospeccións… todo iso enmarcado na ría viguesa cunha antigüidade asombrosa, sen comparación até a data na historia fotográfica e que servirá para iniciar novas investigacións". Así, supostamente, serían "os retratos máis antigos da ría de Vigo" e a súa contorna, polo menos até o momento. Malia que esta sorte de postais con carácter xa de patrimonio cultural e social teñen bastantes máis de 100 anos, non foi até 2020 cando foron descubertas. Estas formaban parte dun lote que saíu a unha poxa sen contar con máis datos para identificar o seu contido ou a propiedade anterior. Sábese, en todo caso, que a colección terminou cambiando de mans pola oferta do municipio francés de Anger, de onde era orixinario Ernest Bazin, un enxeñeiro ao que se atribúe a invención da campá submarina "que supuxo unha revolución mundial e que foi estreada naquela expedición en Vigo e vemos por primeira vez retratada en imaxes reais". Con esa información para facer as pescudas, o Concello de Vigo considera probado que o autor das imaxes foi o pintor Henri Durand-Brager, un persoeiro ao que se considera pioneiro da arte da fotografía. De feito, o que se sabe é que este fora contratado pola expedición de rescate dos galeóns de Rande. "O verdadeiro significado deste tesouro fotográfico obtense ao cotexar estas fotos coas memorias da expedición de Hippolyte Magen, na que se estrearon adiantos técnicos como as lámpadas eléctricas de iluminación submarina, ou os novos respiradores Rouquayrol para o mergullo, ademais dunha revolucionaria campá submarina, dentro da cal se tomaron varios dos retratos", enumeraron Rolland e Caballero.


Summary: Metrominuto é un proxecto que deixa á vista unha cidade pensada para camiñar. Á maneira dun mapa de metro, o concello propuxo un plan para se achegar dun punto a outro a andar, cos minutos que se tardaría en facer o recorrido. A política de mobilidade do concello vén de ser galardoada co premio Intermodes, outorgado pola axencia que traballa ao amparo da Unión europea. Pontevedra é o primeiro concello que recibe o galardón.

"Este premio é un recoñecemento de moitos anos, de moitos técnicos, de moitos políticos, de moitas persoas que axudan e axudaron a construír esta cidade, con amor a Pontevedra, unha cidade para todos, especialmente pensada para as persoas que teñen máis dificultade para desplazarse" sinalou o alcalde Miguel Anxo Fernández Lores (BNG) cando deu a coñecer publicamente a concesión do galardón. O propio alcalde recibirá o próximo 6 de febreiro o premio no marco do Congreso Intermodes que se celebrará en Bruxelas e que será inaugurado polo presidente de transportes da República de Irlanda, Leo Varadkar, coincidindo coa presidencia semestral de Irlanda na Unión Europea. O Intermodes valora a "exemplar política intermodal de transporte de pasaxeiros" e, de maneira especial, o proxecto Metrominuto que o alcalde definiu como "o primeiro mapa pedestre en Europa a modo de transporte público". Ao seu ver, o galardón é o recoñecemento ao modelo urbano dunha cidade en que os desprazamentos se fan fundamentalmente a pé. O premio foi outorgado pola axencia Intemodes, unha entidade que elabora os seus propios estudos para destacar un proxecto ou unha actuación. Neste caso, Pontevedra convértese na primeira cidade que é premiada polo seu modelo urbano, pola accesibilidade, seguridade viaria ou mobilidade peonil.


Summary: Os días 26, 27 e 29 de xaneiro o trío que conforman as Tanxugueiras —Aida Tarrío e as irmás Olaia e Sabela Maneiro— competirán no Festival de Benidorm por representar o Estado español en Eurovisión, nunha edición que decorrerá en maio na cidade italiana de Turín. Sermos Galiza conversa con Olaia sobre como afrontan este certame, no que os medios especializados de todo o continente sitúan as artistas galegas entre as favoritas, así como a dimensión que está a cobrar nas últimas datas a súa música. Elas, como di a letra de 'Terra', veñen "para quedar" e abrir o camiño ás novas xeracións.

Tanxugueiras vén de ser elixida a Palabra do Ano 2021 na votación impulsada pola Real Academia Galega. Este topónimo pouco coñecido da xeografía galega está a cobrar un protagonismo inédito nos últimos meses grazas á banda homónima de Aida, Olaia e Sabela, tres cantareiras que se definen como 'ionquis' das actuacións en directo e reciben con grande entusiasmo o "orgullo de pobo" que se está a conformar na Galiza a raíz da súa participación no concurso previo a Eurovisión. O tema co que participan, Terra, superou o medio millón de escoitas menos de 24 horas despois da súa publicación. Hoxe a ninguén lle resulta xa estraño o termo 'Tanxugueiras', e tampouco dubida ninguén da súa enorme achega á difusión da música, a lingua e a cultura propias do país. O Réxime franquista impediu en 1968 que Joan Manuel Serrat empregase o català en Eurovisión; medio século despois, dúas mulleres de Teo e outra de Ribeira están dispostas a rachar máis unha barreira para a Galiza. A súa presenza no Festival de Benidorm xa parecía encamiñada en setembro, cando o tema Figa foi elixido polas 'eurofans' como favorito para representar o Estado español en Eurovisión. Finalmente, a nova confirmouse este mesmo mes. Que supuxo para Tanxugueiras ser unha das 14 candidatas deste certame? Sentimos moitísimo orgullo de que o galego estea representado por fin nun escenario así. É moi fermoso ver este orgullo 'de pobo', onde todo o mundo está unido por unha causa. Para nós é unha inmensa ledicia e toda unha honra poder elevar o galego ao máis alto, e que todo o mundo vexa que aquí hai unha cultura milenaria magnífica. Toda esta experiencia non a vemos só como algo noso, senón de todos os galegos e galegas, e sentimos un orgullo enorme de ver esta unión do pobo e á xente tan orgullosa de ser galega Hoxe na Galiza semella haber, como di vostede, un orgullo 'de pobo', con todo un país pendente dun grupo musical. Que senten ao recibir todas estas mostras de apoio? Toda esta experiencia non a vemos só como algo noso, senón de todos os galegos e galegas, e sentimos un orgullo enorme de ver esta unión do pobo e á xente tan orgullosa de ser galega. É algo indescritíbel, xa que nós somos galegas, a nosa pel respira galego por todos os lados... É gratificante que a xente estea orgullosa de onde é. O seu nome está a espertar un enorme interese en todo o Estado español, e figura como favorito en moitas das 'quinielas' do Festival de Benidorm. Como afrontan esa actuación? As Tanxugueiras gañamos moito en directo pola nosa forza e temos moita gana de tocar a canción, somos unhas 'ionquis' do directo. Estamos desexando estar alí e que todo o mundo o vexa. Hai xente, non só da Galiza e do resto do Estado, senón de toda Europa e de todas as partes do mundo, que está tola co tema que levamos, Terra. Moitas persoas pregúntanse: "Que é isto? Que falan?". Teñen interese e están intentando saber o idioma, de onde é... Todo isto xa é incríbel. No mesmo día en que se publicou, Terra superou o medio millón de reproducións e liderou diferentes listaxes de tendencias musicais de todo o Estado. Foi bestial, creo que é algo que non asimilaremos no que nos queda de vida. É moi 'heavy' o que nos está a pasar, non só a nós, senón a todas as linguas que por desgraza son minorizadas, que parece que non poden dar máis de si, como o euskera, o català ou o asturianu. Todas esas linguas que tiñan que ser xa 'oficialísimas'. Creo que todas estamos súper contentas. Galegas, asturianas, vascas... Estamos a facer un traballo en equipo, unha irmandade moi bonita. Eu percibo iso, irmandade, que é unha palabra que me encanta porque creo que reflicte moi ben o carácter das Tanxugueiras, e estamos emocionadas por todo o que está a pasar. Creo que aprender unha lingua é sempre unha riqueza, unha apertura de miras cara a outras culturas e idiomas, e penso que estamos a unir todas esas linguas minorizadas coa mensaxe de que vimos para quedar Na letra da canción que tocarán en Benidorm fan unha chiscadela a todas esas linguas a través do verso que di "non hai fronteiras". Cre que isto pode contribuír a afianzar ese vencello cultural entre os diferentes pobos do Estado, e que unha persoa de Euskal Herria ou Catalunya poida ver nas Tanxugueiras a súa representante para Eurovisión? Iso é o que pretendemos. Desde cando saber un idioma é sinónimo de "menos"? Todo o contrario, é moi positivo. Eu son moi mala cos idiomas [ri], mais falaría todos os do mundo se puidese. Creo que aprender unha lingua é sempre unha riqueza, unha apertura de miras cara a outras culturas e idiomas, e penso que estamos a unir todas esas linguas minorizadas coa mensaxe de que vimos para quedar, para facernos ouvir, e para iso temos que remar todas xuntas. Vemos o sentimento de orgullo que moita xente ten polas linguas e culturas, e iso ponnos os pelos de punta. Non pensei na vida que estaría eu metida nesta guerra. As Tanxugueiras están a ter unha enorme difusión a raíz da participación no Festival de Benidorm. Contaban con recibir tanto apoio fóra do territorio galego? Non esperabamos que fose tan grande, mais si contabamos con que gustase. Non só por nós e pola canción, senón porque hai un gran descoñecemento do que son a lingua e a cultura galegas. Temos unha fe cega nelas, e na riqueza de todo o que ten o país. Sabiamos que ía gustar, ou, cando menos, que ía chamar a atención. Mais tanta repercusión creo que non a esperabamos nin nós nin ninguén. En Benidorm participarán artistas con propostas musicais moi variadas, desde o rap de Rayden ao pop latino das veteranas Azúcar Moreno —que concorreron á edición de Eurovisión de 1990—. Que diferencia ás Tanxugueiras das demais cantantes? Eu creo que nos define a nosa forza, mais tamén a realidade; somos quen somos e non nos avergoñamos de selo e de vir de onde vimos, e creo que iso é moi importante e vai máis aló das fronteiras, da televisión, da radio... A chave é sermos nós mesmas, a forza que temos e o orgullo de pobo. Iso creo que sempre engancha a xente. A última edición de Eurovisión seguírona máis de 180 millóns de persoas en todo o globo. Que suporía para vostedes gañar o certame de Benidorm e viaxar a Turín en maio? Sería incríbel, para nós e para todo o país. Somos humanas e obviamente tamén miramos polo ben do grupo, mais que as Tanxugueiras e a canción Terra fósemos a Eurovisión axudaría a que dunha vez por todas se dea a coñecer o galego e toda a nosa riqueza. Esa é a nosa meta, e creo que o estamos a conseguir. Estamos aquí; como di a canción, "viñemos para quedar", e iso somos nós. Estamos moi agradecidas de que a xente o estea a ver así. E moita xente está indagando na nosa cultura a raíz disto, hai referentes a nivel mundial que o descobren e están a flipar, ven que existe esta lingua, que moita xente non o sabía Vostedes serían as primeiras artistas en representar o Estado español en Eurovisión cun tema escrito nunha lingua diferente ao castelán. Intentouno en 1968, en català, Joan Manuel Serrat, mais o réxime franquista impediuno. Aliás, até o momento a Galiza só enviou unha artista ao certame: Lucía Pérez, en 2011. Que suporía para Tanxugueiras lograr este fito e participar no festival de Turín? Creo que dalgunha maneira xa o logramos, porque que o galego estea aí e sexa escoitado e tan valorado por todo o mundo é impresionante. Mais é certo que chegar aí sería un soño feito realidade, que todo o mundo gozase da nosa lingua, porque temos unha sonoridade preciosa baixo o meu punto de vista, e iso mantereino até a morte [ri]. E moita xente está indagando na nosa cultura a raíz disto, hai referentes a nivel mundial que o descobren e están a flipar, ven que existe esta lingua, que moita xente non o sabía, e é tremendo. "E como foi conservada durante tanto tempo?", preguntan. Pois porque temos a sorte de que a nosa sexa unha das culturas mellor conservadas no mundo. Fixérono posíbel todas as mulleres e homes deste país; sobre todo as mulleres, porque a Galiza é un país cun matriarcado moi marcado no que atinxe á conservación cultural. Aquí temos moita xente traballando cunha grande entrega á causa, e que a xente de fóra sinta interese e indague nisto é incríbel. Se xa flipamos nós coa nosa cultura, imaxina quen non tiña a máis mínima idea de que todo isto existía. Ir a Turín suporía achegar a cultura e a lingua propias da Galiza a todas esas persoas que aínda as descoñecen. Moita xente, non só de Europa, senón de todo o mundo, está seguindo tanto o Festival de Benidorm como o que vai ser Eurovisión, e xa están a compartir o noso vídeo de forma totalmente fanática. Estar aí sería algo incríbel, que a xente vexa isto e pense "pero que idioma é este que engancha tanto? Que maxia!". Eu penso que na Galiza temos iso, maxia, nos cantares e en todo, o que axuda a que a xente estea tan atenta a nós... Isto xa semella unha telenovela! Están enganchados ao noso falar e á nosa forza, esa que tan ben caracteriza este país. En Europa fálanse 84 linguas, mais a meirande parte dos países que participan en Eurovisión fano en inglés. Cre que sería positivo para o festival que os diferentes Estados abrisen a porta a novas linguas, como podería ser o seu caso? Creo que xa sabes a resposta [ri]. Sería algo moi positivo que a xente indague un pouco máis, porque as linguas minorizadas semellan estar agochadas e ás veces mesmo vemos persoas que as falan con vergoña. E eu pregunto, vergoña de que? É marabilloso ter o que temos, non todo o mundo pode presumir de ter unha lingua propia. Nós non podemos estar máis orgullosas, somos galegofalantes de sempre, a nosa lingua materna é o galego, pensamos en galego, soñamos en galego... até cando falo en inglés penso en galego. É algo que temos implícito, e que a xente o valore e estea aí, e sobre todo sendo Eurovisión o escaparate que pode ser para todas as linguas minoritarias, é algo marabilloso que non debemos agochar. Tiñamos moi claro que queriamos transmitir con Terra, que é terra, nunca mellor dito; a cultura, e o agradecemento ás nosas nais e avoas por conservaren esta cultura Terra é un canto á tradición, á forma de cantar das nosas nais e á música propia do país, mais co seu toque de "modernidade". Como foi o proceso de composición deste tema? Foi moi doado. Traballamos con Iago Pico e con el sempre o facemos de forma moi sinxela e con apertura de miras. Tiñamos moi claro que queriamos transmitir con Terra, que é terra, nunca mellor dito; a cultura, e o agradecemento ás nosas nais e avoas por conservaren esta cultura e estas cancións tan bonitas e tan nosas. E, á mesma vez, queriamos darlle ese toque hipnótico e a forza das Tanxugueiras. A fin de contas, as linguas forman parte do noso patrimonio. Claro, indagar un pouco na cultura de cada sitio sempre é unha riqueza enorme. Ás veces fica agochada, semella que é unha vergoña... Eu sempre indago nas demais culturas, porque é interesante ver até onde pode chegar o noso saber. Vivímolo cando tocamos na India, é algo especial. As culturas do mundo únense para facer unha mesma cultura que é o planeta Terra. É evidente que a música ten que actualizarse co paso do tempo, mais vostedes non renuncian a ese canto tradicional do que presumen con orgullo. É algo que facemos desde que comezamos a tocar, e xa o viñan facendo anteriormente outras artistas como Mercedes Peón ou Leilía. Moitos grupos galegos estiveron aí, loitando para que nós puidésemos estar hoxe onde estamos. Nunca esquecemos de onde vimos e quen foron os nosos referentes, iso é esencial. Todas as coplas foron feitas integramente por nós, mais sempre baseándonos en todo iso que queriamos agradecer, metendo sempre palabras que son moi nosas e tamén moi difíciles de traducir. Cando a xente ve a letra traducida obviamente non entende nada. Preguntan "que quere dicir isto", e nós respondemos: "Pois... terra". Creo que o título xa o vende moi ben. Cales son as artistas de referencia para as Tanxugueiras? Escoitamos todo tipo de música, mais é certo que nos criamos con artistas como Leilía. Nunca debemos esquecer que foron as primeiras pandeireteiras que dignificaron a pandeireta e a puxeron nun escenario. Tamén Mercedes Peón, esa muller que sempre foi unha adiantada do seu tempo, un pasiño por diante do resto. De feito, hoxe en día escoitas as súas cancións e pensas que poderían ser perfectamente deste tempo. A forza que ten sempre nos encantou. E logo están Xabier Díaz, Guadi Galego, Berrogüetto... Aquí somos afortunadas por termos tantos referentes a nivel galego. A música en galego semella estar a vivir un momento doce, hai moitas artistas e propostas musicais moi variadas. Que futuro lle espera nos vindeiros anos ao sector? Creo que aquí sempre houbo moitísimas 'artistazas'. Cal é o problema? Que non nos deixaban dar un pasiño máis, mais a Galiza sempre se caracterizou por ter tantas artistas e tan boas, tanto reivindicativas como de todo tipo. A música galega chegou para quedar, e así o reflectimos na letra de Terra. Temos moita fe tamén en que moitas e moitos pandeireteiros, a partir disto, se atrevan a indagar na música e sigan o noso legado, porque nós podemos chegar até certo punto, mais logo terán que vir as novas xeracións, e estamos totalmente seguras de que iso vai pasar. Tanxugueiras van abrir o camiño ás xeracións vindeiras. A nós marcáronnolo os nosos referentes; se non fose por eles, que loitaron por que a música galega estivese aí, nunca teriamos chegado a esta situación, e iso témolo moi claro. Nós agora estamos a abrir outro camiño, para que as que veñen detrás o fagan pisando forte para que isto perdure no tempo moitos anos máis. Poderiamos dicir, pois, que o país sempre foi moi "rico" a nivel musical, mais antes faltaban os escenarios e as produtoras que apostasen por estas artistas. Si, sempre faltou iso. Creo que agora algo está a mudar, eu son moi optimista e penso que se Tanxugueiras chegou até aquí é porque as cousas están mudando, e alédanos moito. É o que lle faltaba á industria, deixarnos dar un pasiño máis, porque creo que, valer, valeron sempre todos os grupos galegos. Quen escoitamos música galega sempre vimos a riqueza que había no país. Esas letras, esas voces...


Summary: ENTREVISTA Contraproducións volve ollar na obra Nacidas Libres a verdade do mundo do traballo, neste caso na figura dunhas monxas recluídas nun convento. Conversamos coas actrices Mónica Camaño, Susana Dans, Casilda Alfaro e Rocío González

Nacidas libres, a montaxe da Contraproducións que explora unha fórmula semellante á que tan ben funcionou con As do peixe, non é a súa predecesora. Non o tería doado ao ser, de xeito quizais inevitable, comparada coa auténtica marca de acertos -no texto, nas interpretacións, na posta en escena...- que alicerzou o éxito da primeira. Mais está claro que segue un mesmo camiño, e non só porque as dúas compartan dramaturgo -Cándido Pazó- directora -Cristina Domínguez- e intérpretes -Mónica Camaño, Susana Dans, Casilda Alfaro e Rocío González-. Ambas conflúen nun mesmo vieiro de ollar, de fronte e desde a perspectiva das mulleres, a verdade do mundo do traballo. Do máis invisible. Coas súas feridas: a desigualdade, os abusos. Malia as preguntas sen resposta. Poñendo o foco, tamén, nos xeitos de resistencia. Nas distintas maneiras, máis e menos recoñecibles socialmente, de loitar pola liberdade e pola xustiza. Sen obviar as contradicións. Coma mulleres normais. Reais. Falamos coas actrices. Como foi o proceso de investigación? Mónica: Pois a verdade é que chegaba un punto no que xa non podías ir máis alá. Preguntas que é o que as fai acocharse do mundo e optar por vivir nunha sorte de prisión, e sempre acabas dando co punto da fe. Elas din que son felices e libres. Mais á pregunta de como é esa chamada, responden coa fe, e aí quedas. É algo moi difícil de entender para nós, claro. Mónica: "Elas din que son felices e libres. Mais á pregunta de como é esa chamada, responden coa fe, e aí quedas" Con que monxas puidestes falar? Eran de clausura? Mónica: Falamos coas monxas de Armenteira, que teñen unha hospedería. En Santiago, coas Oblatas. En Armenteira estabamos alí co resto de persoas aloxadas na hospedaría. Podiamos acompañalas nos rezos, por exemplo. E fomos, menos ao de primeira hora da mañá... Rocío: A verdade é que foi unha experiencia. Foi interesante estar alí con elas, ver como se relacionan, tentar achegarnos ao seu modo de vida sen entender a súa escolla, e sen prexuizar. As de Santiago, as Oblatas, traballan ademáis con Vagalume, unha asociación que con mulleres prostituidas. Para min foi moi interesante porque eu, ademais, non tiña nin idea de como era ese mundo: nunca fun a un colexio de monxas... Rocío: "A verdade é que foi unha experiencia. Foi interesante estar alí con elas, ver como se relacionan, tentar achegarnos ao seu modo de vida sen entender a súa escolla" Casilda: E estando alí observabas. Por exemplo, mentres o Capelán esperaba, sentado, elas preparaban todo para a Eucaristía. Unha estampa moi familiar: mentres el espera lendo a prensa, ela afánase en preparar a cea. Mónica: Si, o Capelán vivía moi ben na hospedería. Susana: É o que se ve na función. Elas lavan e pranchan a roupa para eles. Mais, á marxe da cuestión de xénero, que tamén o é, hai que ter en conta que a Igrexa é unha institución moi xerarquizada. Se es Capelán, estás situado nun estrato superior á monxa e tamén ao monxe. Se fose un mosteiro de homes os monxes tamén servirían aos superiores. En realidade, é unha obra sobre a liberdade. Sobre atá que punto somos libres. Todas, non só as monxas. Susana: Si, sobre se realmente somos libres, se realmente podemos escoller. Está moi ben explicado no que di o personaxe de Alicia: que moitas veces na vida non hai que facer o correcto, que o que importa é ter dereitos. Mónica: Pero non é só ter dereitos, é ter coñecemento, estarmos ben amoblados, saber que temos dereitos. Mónica: "Pero non é só ter dereitos, é ter coñecemento, estarmos ben amoblados, saber que temos dereitos" Rocío: Eu penso que é un pouco o que dicía Mónica, e que nós o que tentamos é atopar esa resposta. Había unha monxa que falaba todo o tempo de liberdade... Mónica: Si, o que destacaba no seu discurso é que era libre e feliz. Susana: Dicían que elas escolleran non ter nada, e que ao non estar suxeitas ás cousas do mundo material, eran libres. Mesmo para algunhas podía ser unha maneira de fuxir do seu destino: casar, ter fillos… Unha maneira de escoller non ter que casar. Susana: "Dicían que elas escolleran non ter nada, e que ao non estar suxeitas ás cousas do mundo material, eran libres" Casilda: Si, iso pásalle á personaxe da monxa interpretada por Rocío, coa que fala nun avión unha das miñas personaxes, Alicia. Pero a monxa, en realidade, que era da India, non sabía moi ben onde ía, nin se tiña vocación, nin nada, cando viñera para Santiago. Rocío: Si sabía que tiña vocación de coidar a xente. Casilda: Si, pero o que quería era ser enfermeira…Iso pasa: mulleres sometidas primeiro polos seus pais, despois pola súa parella no matrimonio… Mónica: Debe ser bastante común, si. Susana: Mesmo hai estudos psicolóxicos que din que hai mulleres que, sen querelo, van como buscando tutela, pasando dunha tutela á outra… Rocío: Eu non estou de acordo. É como dicir que a muller é a culpable porque ten algún tipo de problema psicolóxico… Como dicir que, no fondo, gústalle que a tutelen. Mónica: É que son séculos de tutela! É como se quedase gravado no ADN. Para ser libre, tes que ter ferramentas para selo. Pensa en mulleres que levan metidas nun convento desde os 15 ou 18 anos. Se saen con 70, non saben desenvolverse fóra. Están institucionalizadas. E cargan con séculos de estigma: a tutela, o sexo débil… "Mónica: É que son séculos de tutela! É como se quedase gravado no ADN. Para ser libre, tes que ter ferramentas para selo" Susana: Eu só dicía que hai unha teoría que di iso. Non suxiro, nin remotamente, que haxa mulleres que lles guste que as maltraten. Habería que falar dunha serie de condicionantes sociais e históricos. Pero entendo que aí hai un problema. Algo debe estar indo mal para que as adolescentes sigan pensando que os ciumes son unha proba de amor, por exemplo. Rocío: Claro, pero é un problema de educación, non un problema psicolóxico. Susana: Hai mulleres que recaen no maltrato. Eu xamais diría que a unha muller lle gusta que lle peguen. Non estou defendendo iso. Pero penso que é un problema que moitas mulleres sigan a sentirse atraídas por un determinado tipo de personalidade masculina. Casilda: Os chulos… Susana: O "macho"... Rocío: Eu tampouco estou de acordo… Susana: De todas maneiras, a idea de falar de liberdade é parte do texto que escribiu Cándido Pazó. A noticia sobre as monxas do convento das Mercedarias de Santiago escolleuna el. A partir de aí fálase de liberdade, do que é a liberdade, desde un punto de vista de xénero. De atá que punto podería haber, tamén, trata de persoas, cun compoñente de xénero, no feito de traer desde un país moi afastado monxas moi novas que non saben moi ben onde van e que despois van ter moi difícil marchar. "Susana: A partir do caso das Mercedarias fálase de liberdade, do que é a liberdade, desde un punto de vista de xénero" Mónica: O que di o protocolo de Palermo, por exemplo, é que se son menores de idade, nese tipo de circunstancias, é sempre trata. Mais, a ver, a Igrexa non é parva. Supoño que andarán aí no límite. É trata? É secuestro, se queres marchar e fan o posible para que non o fagas? Que termo se lle pode aplicar? Falando cun membro do Foro Galego de Inmigración, reflexionabamos sobre isto. Ata que punto é unha cousa ou outra? Rocío: Para min unha das cousas interesantes que ten este espectáculo é que fala de algo que pasou hai nada, aquí en Santiago. E unha das funcións do teatro é reflexionar e falar sobre o que pasa no noso entorno e tempo máis inmediato. Rocío: "Unha das funcións do teatro é reflexionar e falar sobre o que pasa no noso entorno e tempo máis inmediato" Susana: En realidade, sabemos moi pouco do tema. O xuíz dixo que non había delito, pero non sabemos nada porque o tema tapouse. Elas marcharon e a Igrexa conseguiu que o tema non tivese máis repercusión. Mónica: Hai unha monxa coa que falou Casilda que non formaba parte deste caso, pero que nos achegou unha testemuña interesante… Casilda: Éra unha muller resentida. Ela saíra e casara e estaba contenta coa súa vida. Pero do que falaba era do difícil que era saír. Porque, ademais, non a axudaron, senón todo o contrario. Era mestra e non puido dar clases en ningún colexio relixioso, por exemplo. Porque non é fácil, como se di tanto en Nacidas Libres. Primeiro é tomar a decisión e despois é poder saír. Ter onde ir. En calquera caso, penso que a obra non trata de xulgar as monxas que, libres ou non, deciden vivir pechadas un convento. Mónica: Eu penso que non hai máis xulgamento que o que pode facer o público a partir do que ve. Quen xulga, se quere, é o público. Tamén porque é teatro dentro do teatro, con personaxes como o da monxa que sae despois de lle poñan todos os obstáculos posibles, e aínda as segue defendendo. Como con certo síndrome de Estocolmo… Casilda: Eu tamén entendo que ten que ser moi difícil recoñecer que te equivocaches durante 20 anos. Penso que por iso se intenta xustificar co discurso da fe… Mónica: E despois está o tema dos coidados, asignado socialmente desde sempre ás mulleres. Hai outro tema, unido á liberdade, que é a desigualdade. De clases, e mesmo a división internacional do traballo. Non é igual "decidir" nacendo nunha clase social e nun país que noutro. Susana: Claro, non é igual ser muller con cartos que sen cartos. Non é igual nacer nun lugar que noutro. Mónica: A partir do tema da liberdade, había moitos fíos, moitas cancelas abertas moi interesantes, pero tivemos que ir acoutando. O tema da desigualdade está, pero xa estivera máis. Susana: Pero si, é algo que subxace a toda a historia e que é moi importante. Citaba Mónica antes o do teatro dentro do teatro. Non é ningunha novidade, pero imaxino que pode supoñer algunhas dificultades: entrar e saír constantemente. Rocío: A min a verdade é que me daba medo ao principio. Porque non sabía se iso ía funcionar co público. Ese xogo de entrar e sair da ficción, pero finalmente é unha das cousas que máis ritmo lle dan ao espectáculo, e funciona. En Nacidas libres as actrices debaten -e discuten- constantemente sobre como debe ser a obra. Ensaian e van probando cousas: parece que improvisan… Foi tamén así no proceso de creación? Di o dossier que o espectáculo é froito do diálogo entre os distintos axentes: autor do texto, actrices, responsables da escenografía, das luces… Coma unha sorte de creación colectiva. Susana: a ver, o texto non é colectivo. O texto é de Cándido. O proceso non foi como en As do Peixe, no que nós facemos a investigación e despois encargámoslle o texto a Cándido. Aquí pártese dunha proposta de Cándido. Mónica: Nós traballamos un texto feito por el. Susana: Nós ensaiamos nun local que ten Cándido na casa na que vive. El está escribindo e nós ensaiamos. E el anda subindo e baixando. Foi igual en As do Peixe. Casilda: Si, el é como un autor a pé de obra. Entón diálogo claro que temos. Susana: El desde o primeiro momento tiña claro por onde quería levar a historia. Mais si, claro, colleu de nós detalles para as escenas, achegas para o diálogo… Rocío: Tamén é moi importante aí o traballo de Cristina Domínguez como directora. Susana: Pero si, nos ensaios falabamos do tema, coma agora nesta entrevista, e dos nosos encontros e desencontros saíron cousas. Algo que está bastante presente é a contradición. Nas personaxes, quero dicir. A monxa que interpreta Mónica, por exemplo. Ela é quen decide marchar. Non o consegue ata que chega a denuncia. Pero despois defende as monxas, di que sempre a trataron ben… Susana: É imposible non ter contradicións, e máis nesta sociedade. Susana: "É imposible non ter contradicións, e máis nesta sociedade" Casilda: Todos estamos cheos de contradicións e a Cándido creo que lle gusta moito mostralas nos seus personaxes. Mónica: É que "non é tan fácil", como dicimos tantas veces en Nacidas libres. Rocío: Niso é moi interesante, si, o personaxe da monxa que fai Mónica. Se tomas esa decisión de marchar despois de tantos anos é porque o tes moi pensado. Ela é quen toma a iniciativa, segura do que quere facer, e fala por todas. É un personaxe moi rico. Mónica: É como a representante sindical. Non especifica os seus motivos. Di que non é perda de fe, pero que tomou a decisión de marchar. Está cansa, tamén polas diferenzas de trato dentro do convento, á marxe de que unha sexa a Nai Superiora e outras, digamos, as obreiras. Susana: Si, é o personaxe central do asunto. Mónica: E tamén está como nos leva ao tema da empatía, da solidariedade entre mulleres. Rocío: Debía haber un sentimento común entre elas, que supoño que só falaban entre elas. Unha necesidade común de marchar… Susana: Pero ninguén sabe, en realidade, que pasou alí dentro. E por iso nace a historia que nós contamos. Susana: "Pero ninguén sabe, en realidade, que pasou alí dentro. E por iso nace a historia que nós contamos" Mónica: Tampouco falaron elas, as que decidiron marchar. Susana: Seguramente non tiveron oportunidade de facelo. Rocío: Do que non hai dúbida, ademais, é de que a Igrexa segue a ter un peso social. Iso dificulta máis que poidamos saber o que pasou. Mónica: Era curioso, pero lías a prensa de aquí e todos dicían o mesmo. Os únicos que achegaban algo novo eran os de La Vanguardia. Daí están tirados algúns detalles da obra, como que lles daban roupa e íalles folgada… Mónica: "Lías a prensa de aquí e todos dicían o mesmo. Os únicos que achegaban algo novo eran os de La Vanguardia" Interésame saber como vedes cada unha as súas personaxes. Casilda é Alicia, a muller de negocios coa que se atopa a monxa que fai Rocío, e ademais é unhas das actrices, que ao primeiro parece que non entende e prefire limitarse a actuar, pero que acaba sendo un pouco a máis racional. Casilda: Alicia é unha muller independente que ten unha tenda e viaxa á India para poder ofrecerlles aos seus clientes "exclusividade". Ela vive coas e acepta as súas contradicións. Establece unha relación sincera coa monxa que viaxa ao seu lado.. Para min o máis relevante é iso, que é sincera. Non se corta. Di o que pensa. Susana: Eu vexo máis cousas nese personaxe… Casilda: Pero iso é o máis importante. En canto á outra, á actriz, ao principio parece que é a parva, pero despois é a máis lóxica, a máis clara. Ao principio representa o oficio da actriz: eu veño actuar, non me compliquedes máis a vida. Pero logo é ela quen ten máis claro que fan alí, que é o que dixera a actriz que representa Rocío ao principio: tentar saber como viven, pensan e senten as monxas, antes como mulleres que como monxas. Hai outro tema moi importante, que é como comeza todo. Catro actrices que teñen unha idade na que corren o risco de desaparecer dos escenarios. Cheas de non recibir ofertas de traballo, deciden autoempregarse. Mónica: É o que nos pasou cando fixemos As do Peixe. Susana: Si, isto lévanos a As do Peixe porque era a realidade. Catro actrices que coinciden nun momento de incerta perspectiva laboral deciden montar algo pola súa conta. Mónica: É que cando chega á mediana idade a tendencia é que desaparezas. É así. Susana: Sendo muller, e aínda por enriba muller madura… Pode parecer que o audiovisual está mellor que o teatro, porque si,hai más producións, pero quen máis pode notalo son os homes. E nos dous campos,teatro e audiovisual,a meirande parte das personaxes femininas son novas. Susana: "Pode parecer que o audiovisual está mellor que o teatro, porque si,hai más producións,pero quen máis pode notalo son os homes" Mónica: E despois tamén pasa que parece que non hai memoria. Non hai coñecemento do que facemos e fixemos. Preséntanse como novidade cousas que xa se fixeron moito antes... Susana: O que hai é unha negación do que se fixo. Se non fose polo que fixemos os que viñemos atrás, non habería estruturas nas que agora poden apoiarse as persoas que comezan con 20 anos. Se agora hai unha ESAD, por exemplo, é porque nós pelexamos para que a houbese. Se non existise, terían que ir estudar a Madrid ou a Barcelona. E si hai un desleixo, unha falta de interese nas xeracións máis novas polo que se fixo antes de que eles chegasen. Susana: "Se agora hai unha ESAD é porque nós pelexamos para que a houbese. Se non existise, terían que ir estudar a Madrid ou a Barcelona" Mónica: Tamén pasa que a imaxe que se deu do teatro galego é que era unha cousa de dinosaurios… Rocío: Eu penso que é un problema de descoñecemento. Hai unha xeración intermedia que quedou como desconectada. Hai xente que ten unha traxectoria laboral e que foi quedando invisibilizada. Pero todo isto tamén ten moito que ver co desleixo por parte da administración cara á cultura. Susana: Si, pero iso é de sempre. Mónica: Eu penso que vai a peor. Nós traballamos sendo conscientes de ser parte dun sistema, aínda que teña os pés de lama. Eu tiven sempre claro que quería traballar na miña lingua. E se me sae algunha cousa fóra, fantástico, pero teño claro que pertenzo a un sistema cultural, que é o galego. Un sistema no que a lingua é o piar… Mónica: "Nós traballamos sendo conscientes de ser parte dun sistema, aínda que teña os pés de lama" Rocío: Son novos e non teñen relación cos directores, coas compañías… das xeracións anteriores. Penso que a ESAD tamén podía facer algo aí. Mónica: E despois, o que pasa aquí, o tema dos baremos para traballar nunha obra do Centro Dramático Galego, non pasa en ningún lugar do mundo. Mónica: "O que pasa aquí, o tema dos baremos para traballar nunha obra do Centro Dramático Galego, non pasa en ningún lugar do mundo" Susana: Non hai outro teatro nacional que lles esixa facer un casting aos actores. É unha ferramenta que poden usar, pero que non é obrigatoria. Só pasa aquí, porque a institución é considerada como un organismo máis da administración pública. Susana ten o personaxe da Nai Superiora e dunha das actrices. As dúas son mulleres coas cousas claras. Susana: A miña Olga eu penso que é unha muller moi práctica, que se vai adaptando ás situacións. A Nai Superiora é unha muller que chegou á conclusión de que ten que convencerse a si mesma de que está no lugar onde tiña que estar. E desde esa posición enfróntase á vida. A súa é a cultura de facer o que hai que facer. Ten claro que, se te metes nunha cousa, tes que tirar para adiante sen cuestionarte as cousas, sen escusas. Rocío ten a monxa que vai no avión con Alicia, e é quen nos conta toda a historia. E tamén unha das actrices, a que o cuestiona todo, porque non a convence como se está a facer a obra. E a policía. Rocío: a miña monxa é, si, quen vai dando información sobre como acontece a historia, ao contarlle todo a Alicia. Hai unha evolución nela a partir do feedback con Alicia, que fai que tome unha decisión. A policía foi, para min, o personaxe máis complexo de interpretar. Ela está para custodiar a monxa -a de Mónica- pero comeza a sentir empatía… O que acontece entre elas é como un contrapunto cómico no medio do drama… Susana: A Cándido gústalle poñer despois da tensión dramática un alivio en forma de comedia. Rocío: Si, pero era difícil non caer no clixé, no tópico. En canto á actriz, ela é quen ten conexión coa autora do texto, que está emigrada. E defende que o que se represente é ese texto. "Mónica: Unha escolle a liberdade e outra é derrotada, porque xa non vai facer o que quere facer" Mónica: Despois tamén está esa conexión entre a historia da monxa que decide marchar e a da actriz que toma tamén, cara ao final, unha decisión. Está claro que Cándido quería establecer aí un paralelismo. Só que, tal como eu o vexo, unha sobe cando a outra baixa. Unha escolle a liberdade e outra é derrotada, porque xa non vai facer o que quere facer.


Summary: Conversamos con tres bisnetas de Cándida, unha das Mártires de Sobredo. Son todas irmás: María, Laura e María Carmen Fontán Martínez. Tres mozas de hoxe. Nesta entrevista cóntannos que saben da súa bisavoa.

Conversamos con tres das súas bisnetas, todas irmás, María, Laura e María Carmen Fontán Martínez. Tres mozas de hoxe, María estudou Educación Social na Universidade de Vigo, completou os seus estudos cun máster na Universidade de Santiago de Educación, Xénero e Igualdade, na actualidade é educadora social na Asociación de Axuda a persoas con problema de saúde mental, Avelaíña. Laura atópase realizando o traballo de fin de grao como estudante de Arquitectura Técnica na Universidade da Coruña. Carme estuda 4º ano de grao en Química na Universidade de Santiago. Sobredo é un lugar, unha paisaxe da memoria. Quen vos transmitiu a memoria dos Acontecementos de Sobredo? María: - Os acontecementos que ocorreron en Sobredo nos foron transmitidos polo fillo de Cándida, Juan, o noso avó paterno. Eu teño moitos e bos recordos de Juan, o meu avó pero todos os recordos que teño del e con el son de cando xa era moi maior, polo que non puidemos coñecer a historia pola súa boca, Juan morre no ano 2001. Eu das irmás, son a maior, teño 25 anos, Laura ten 23 e Carmen 21. Os primeiros recordos dos Mártires de Sobredo xorden a raíz dunha conversa co meu pai: neto de Cándida. Falando e recordando situacións da vida dos meus avós. Meu pai cóntame como tiveron que vivir 5 irmáns sen a súa nai. Unha nai que cando a matan está embarazada e defende os seus dereitos e os dos seus veciños por algo que lle chaman "os foros". Entón xorde o tema dos Mártires. Desde esa empezo a interesarme pola temática e, a primeira vez que vou co IES San Paio a recordar eses dous loitadores, e esa loitadora, teño o pracer de poder tocarlles algunhas pezas coa miña gaita; todo un orgullo e un bo recordo. Daquela empezamos a interesarnos, a querer saber máis, a buscar pola internet e ler, coñecer, saber que eran os foros, como vivían naquela época, como ocorreron os feitos ... Laura: - Imaxino que serían os meus pais os primeiros que me contaron o que lle pasou a miña bisavoa, aínda que non me lembre con exactitude. Pero foi no instituto cando tiña 12 anos que me falaron dos Mártires de Sobredo, o Instituto San Paio, cos outros centros de ensino, celebra cada novembro unha homenaxe os tres falecidos, entre eles atopábase a miña bisavoa. Dende ese momento sempre me interesou saber que era o que pasara ese día. Cándida era a nai do meu avó por parte de pai. O meus avós paternos faleceron cando eu tiña 7 e 9 anos, co cal nunca lles preguntei nada do acontecido. Por outro lado os meus avós maternos, cos que convivo hoxe en día, eran veciños dos meus avós e coñecían un pouco a historia dos Mártires de Sobredo. Eles foron os que me contaron o sucedido ese día. Despois cada ano a través de artigos, entrevistas a testemuñas da época informábame máis dos acontecementos de Sobredo. Pero imaxino que en maior medida quen me transmitiu todo foi a miña familia. Carme: - Como esta historia data do ano 1922 é unha historia que me foi transmitida polo meu pai e nai, xa que Cándida era a nai do meu avó e o meu avó morreu cando eu tiña tan só 7 anos, así que non me acordo nada do que el dixo sobre este tema. Nós podiamos preguntar cousas por interese e sobre todo curiosidade cando estaba cerca o día que se celebraban os Mártires de Sobredo, así que o que me foi transmitido da memoria dos acontecementos foi por parte da miña familia directa , meus pais e meus avós maternos, xa que estes últimos eran veciños da miña bisavoa. Tamén polo instituto San Paio, xa que participaba na homenaxe anual con outros centros, para recordarmos o sucedido aquel día de novembro. En moitos libros de historia, na prensa da época que recolle os feitos, Cándida é unha vítima dunha traxedia que nin tan sequera ten nome, fai referencia a ela, como "unha muller". Que sabedes vós de Cándida? María: - O que sei de Cándida, que era a nai do meu avó, este irmán de outros catro, e que con un total de cinco fillos (catro homes e unha muller) e que estaba embarazada doutro cando ocorreu o tráxico suceso. Tampouco sei moito máis xa que co paso do tempo xa case non se falaba. Preguntando souben que os fillos se chamaban, de maior a menor, Luís, Juan (o noso avó), Manolo, Lucinda, Serafín e Cándida. Destes dous últimos todas as persoas ás que preguntei teñen dúbidas de cal era o máis pequeno, xa que morreron novos. Serafín tiña moza cando morreu, polo que non ten descendencia, e de Cándida non teñen moitos datos pero tamén recordan que morreu ou de cría ou de moza (sen descendencia tamén). Sábese, como sempre se di, que estaba embarazada pero non teño datos. Na actualidade, os seis fillos morreron todos. Facendo números e, tendo en conta que a data do acontecido en Sobredo foi no ano 1922, sei que cando Cándida morreu meu avó tiña 11 anos. El nace no ano 1911. Sendo el o segundo, os outros fillos terían menos idade cando aconteceu; polo que aí temos poucos datos... Dinme tamén que Cándida tería sobre trinta e poucos anos cando a mataron. Cóntanme tamén que Cándida Rodríguez González casou o 17 de xuño do ano 1907 con Manuel Fontán Diz. Ela era filla de Juan e María; natural de Paramos e de moi cativa estivo vivindo en Pazos de Reis, en Circos. Para min, persoalmente, foi unha persoa de referencia en relación aos meus estudos. Eu estudei Educación Social e despois, ao rematar estudei un máster en Compostela: Educación, Xénero e Igualdade. En moitas ocasións acordábame dela, da súa loita e facíame unha idea dese día, de como sufriu e traballou para poder defender o seu. En moitas ocasións, fannos saber que son os homes os que loitaron e foron e son recoñecidos como uns heroes; pero neste caso; nós temos unha heroína. Laura.- O que sei da miña bisavoa é máis ben pouco. Sei que cando foi asasinada estaba agardando un meniño, deixando atrás a catro nenos e a unha nena. Imaxino que sería unha muller moi traballadora, como moitas da súa época, con tempo para loitar polos seus dereitos e polos dos seus veciños e coidar de cinco fillos a vez. O seu recordo está vivo cada 28 de Novembro, no homenaxe anual os Mártires de Sobredo. Carmen: - O que sei de Cándida, que era a nai do meu avó, este irmán doutros catro, e que con un total de cinco fillos (catro homes e unha muller) e que estaba embarazada doutro cando ocorreu o tráxico suceso. Tampouco sei moito máis xa que co paso do tempo case non se falaba. As tres facedes referencia ao acto que organizan os centros de ensino da contorna en que participa o IES San Paio, en que vos estudastes. Podedes valorar a importancia que ten o ensino para aprendermos o próximo, esa historia que non está nos libros, esa historia que é máis que un suceso de feitos, que é a vivida e a transmitida oralmente, a memoria fronte á ditadura? María:- Considero que, na actualidade, e grazas entre outras ás novas tecnoloxías, estamos envoltos nunha necesidade de utilizar novas ferramentas de estudo e pouco a pouco estamos esquecendo o esencial. Con isto, quero facer una crítica os plans de estudos e, poder levar a cabo outro tipo de ensino; o ensino in situ, onde podemos ver, sentir e percorrer os sucesos ocorridos nun lugar coñecido, próximo. Refírome a outras formas educativas e de igual interese que na aula, cun libro ou unha tableta. Poder espertar os sentidos e saír dese tipo de educación centrada no temario e non no alumnado. Poder coñecer historias reais, vividas preto de nós. Fas, María referencia aos teus estudos sobre Xénero, en que medida cres que os aspectos de xénero deben ser tratados de maneira transversal no ensino? María: - Imos estudar o Homo Sapiens; a súa forma de vivir, de relacionarse, de buscar comida e de supervivencia. Recordemos as ilustracións dos libros. Solo eran homes non si? Que pasa, que non houbo mulleres na historia? Este é un pequeno exemplo dos centos e centos que temos ao longo da historia, facendo referencia a un libro de texto. Entre as ideas paleolíticas e a sociedade patriarcal, estamos inmersas nesa historia, onde as mulleres parece que non estivemos... Entón, como é que estamos nós vivas? Onde están esas mulleres que, ao longo da historia foron as que defenderon unha casa, traballaban nela, traballaban fóra, coidaban os animais, coidaban os fillos,...? Quen se lembra delas? As mulleres sempre quedamos relegadas a un segundo plano... Nos libros de historia da literatura, por exemplo, onde están elas? Só había homes escritores? Nos libros de química, só había homes? Pois ben podemos nomear algunha Premio Nobel... Din que se non está escrito que non ocorreu, que non se estuda. Creo que desde os mestres, as mestras, os libros de texto, ten que haber un gran cambio. Temos unha necesidade de facer ver, de que saibamos que estamos aquí e que, ao longo da historia, nós, nosoutras, estabamos ao carón dos homes. A historia escribírona os homes, esquecéndose das mulleres.


Summary: O texto involúe para alén de 1985 e recupera os supostos. O Ministerio de Xustiza incluirá, finalmente, a malformación do feto entre as opcións para interromper o embarazo. A Plataforma galega polo dereito ao aborto xa convocou mobilizacións.

A repenalización do aborto será aprobada en xullo e esta sexta feira (27 de xuño) previsibelmente o Consello de Ministr@s dará luz verde ao texto definitivo da reforma. Así o avanza esta segunda feira (23 de xuño) o diario español El País, que cita fontes ministeriais. O texto lexislativo incluirá finalmente a malformación do feto entre os supostos para interromper a gravidez mais non o fará de maneira explícita. De acordo coa información publicada polo rotativo madrileño o Ministerio de Xustiza redactará a nova lei de maneira que as mulleres poidan facelo sen teren que acreditar previamente prexuízos psicolóxicos. Desta maneira o executivo resolve un dos puntos máis conflitivos do anteproxecto de lei que mesmo xerou un profundo debate nas ringleiras do Partido Popular. Porén, o texto normativo continúa a ser o máis restritivo e involúe --en termos xurídicos-- para alén da lei de supostos aprobada en 1985 pois as mulleres terán que someterse a un longo percorrido administrativo para abortar e constituirá un delito facelo fóra dos supostos marcados polo goberno. Cómpre lembrar que após a reforma de 2010, as mulleres podían interromper de maneira voluntaria o seu embarazo durante as primeiras 14 semanas de xestación. O Consello de Ministr@s previsibelmente aprobará o anteproxecto de lei de reforma esta sexta feira (27 de xuño) En troca, a partir da aprobación do Anteproxecto de lei para os dereitos do concibido e da muller grávida estas só poderán facelo en caso de malformación ou graves prexuízos físicos ou psicolóxicos para nai. No último caso, a reforma contempla a obriga de acreditar os devanditos danos con até dous informes emitidos por dous profesionais distintos. Para alén da tramitación do procedemento administrativo posterior que exixe recibir asistencia social personalizada e "reflexionar" durante unha semana. No caso das menores de idade o executivo prevé manter a súa postura inicial. Desta maneira obrigará ás mulleres de 16 e 17 anos a comunicarlle a decisión de abortar @s seus proxenitores. De non contar co seu apoio será a xustiza quen decida, após unha vista xudicial. Se ben o texto afirma que primará a vontade da menor, a última palabra será da xuíza ou xuíz. A PGDA convoca accións para esta sexta feira Desde a Plataforma galega polo dereito ao aborto lembran manteñen o seu rexeitamento ao anteproxecto de lei anunciado polo goberno español pois supón, din, "que a liberdade das mulleres para decidir sobre o seu propio corpo se vexa permanentemente axuizada". Neste senso, exixen a súa retirada e avanzan a convocatoria de novas accións e concentracións coincidindo coa aprobación do texto definitivo da reforma polo Consello de Ministr@s e coa entrada da nova lei nas Cortes.


Summary: O presidente da Xunta prevé que "se manterá" o investimento social, pero asegura que podería haber axustes mínimos. O Executivo fixa en 8.481 millóns o teito de gasto para 2013, uns 300 millóns menos que o pasado exercicio.

Galicia xa ten teito de gasto. O Executivo vén de fixar en 8.481 millóns de euros este teito de gasto non financeiro para os orzamentos do vindeiro 2013, unha cifra que supón un 3,33% menos sobre o gasto axustado de 8.771 millóns do pasado exercicio. Todo mentres a previsión facilitada pola Xunta é que o país sufra un decrecemento económico do 0,4%, case idéntica á do Estado, onde será dunha décima máis. Feijóo non descarta axustes mínimos no gasto social, malia prometer que se manterá Con esta redución no gasto, o presidente da Xunta, Alberto Núñez Feijóo, volveu insistir en que "se manterá o gasto social", pero xa non foi tan claro cando engadiu que se cadra, e como máximo, habería que facer axustes mínimos. Tanto o xefe do Executivo como a conselleira de Facenda, Elena Muñoz, subliñaron que, grazas a medidas como as aplicadas sobre os empregados públicos e ao aforro en gasto farmacéutico, poderase afrontar "ao redor das dúas terceiras partes" do total de axuste que se afrontará en 2013. Ambos os dous dirixentes populares explicaron tamén tras a xuntanza do Consello que, a pesar de que a caída en relación ao teito anterior -que se axustou de 9.172 a 8.771 millóns- é do 3,3%, o "impacto" sobre o gasto real na comunidade autónoma será de "algo máis dun 1%". O xefe do Executivo tamén resaltou que este teito de gasto, pechado tras a reunión do Consello de Política Fiscal e Financeira deste martes, conforme aos principios de "rigor e responsabilidade", permitirá facer uns orzamentos para o próximo exercicio que garantan a "solvencia" da comunidade e que esta cumpra co déficit do 0,7% fixado para as autonomías en 2013.


Summary: A taxa de positividade das PCR repunta até o 1,9%, mais segue como unha das cifras máis baixas desde o verán pasado.

Os casos activos de Covid-19 e a presión hospitalaria que deixa a pandemia na Galiza experimentan de novo lixeiros ascensos nos datos deste domingo, a pesar das baixadas do sábado. Con todo, os novos contaxios de coronavirus detectados nas últimas horas descenderon até os 174. Así o recollen os datos da Consellaría de Sanidade actualizados ás 18 horas do sábado, momento no que o total de ingresados con Covid-19 ascendía a 214 (catro máis que o día anterior), repartidos entre a UCI (51, un máis) e as unidades convencionais (163, tres máis). Por áreas sanitarias, cinco delas seguiron este aumento da presión asistencial. En concreto, a da Coruña-Cee contabiliza 68 ingresados (+1), aínda que baixaron os de coidados intensivos até os 12 (-1). Tamén ascendeu o total de pacientes covid na área de Ourense-Verín-O Barco, até os 28 (+2), dos que 12 están críticos (+2); en Pontevedra-O Salnés, con 26 (+1), cinco deles (igual) en UCI; en Santiago-O Barbanza, con 24 hospitalizados (+1), catro (sen variacións) en coidados intensivos; e Ferrol, con 10 ingresados (+1), dos cales dous se manteñen en críticos (igual). Pola contra, a área sanitaria de Vigo non variou no total de hospitalizados covid, que se mantén nos 41, 12 deles na UCI; mentres que a de Lugo-A Mariña-Monforte foi a única en descender, até os 17 ingresados (-2), dos que catro se manteñen en coidados intensivos. Soben os casos activos Galiza rexistra nos datos deste domingo unha suba dos casos activos, após o descenso experimentado o sábado. Así, aumentaron lixeiramente até colocarse nos 3.106, sete máis. Nas últimas 24 horas os novos diagnósticos superaron ás altas. Por áreas sanitarias, os pacientes de coronavirus aumentaron nas áreas de Vigo, até os 945 en total (+6); en Pontevedra-O Salnés, a 491 (+14); en Santiago-O Barbanza, a 364 (+9); e en Ourense-Verín-O Barco, a 269 (+2). Ademais, decreceron os casos activos nas áreas da Coruña-Cee, até situarse nos 710 (-11); en Lugo-A Mariña-Monforte, até 239 (-11); e en Ferrol, que cae do centenar até os 99 (-3). Repunta a taxa de positividade Pola súa banda, os contaxios detectados con calquera tipo de proba nas últimas 24 horas sitúanse de novo por baixo dos 200. Así, dos 174 novos casos, 146 foron por positivo en PCR. A área que máis novos contaxios achega nos datos deste domingo é a de Vigo con 46 casos, cinco máis que a xornada anterior, seguida por Pontevedra con 42 (+12), pola Coruña con 33 (sen variacións) e Santiago-O Barbanza con 26 (+3). Pola súa banda, na de Ourense detectaron 12 positivos (-7), en Lugo 11 (-7) e en Ferrol, só catro (-7). Así, os contaxiados no conxunto da Galiza desde o inicio da crise sanitaria ascenden a 122.514, dos cales 29.610 corresponden á área da Coruña; 23.740, á de Vigo; 19.222, á de Santiago; 15.359, á de Ourense; 13.662, á de Pontevedra; 12.480, á de Lugo; e 8.441 á de Ferrol. Todo iso nunha xornada na que as probas PCR realizadas desde o inicio da pandemia ascenderon a 2.065.796, despois das 8.430 feitas nas últimas 24 horas, 600 menos que o día anterior. Deste modo, repunta lixeiramente a taxa de positividade das PCR, até o 1,9%, por baixo do 5% que marca a Organización Mundial da Saúde (OMS) para dar por controlada a pandemia. 117.041 pacientes curados Desde o inicio da pandemia faleceron 2.390 persoas diagnosticadas de Covid-19 na Galiza, despois de que na xornada do sábado a Consellaría de Sanidade non notificase ningunha nova vítima. Pola súa banda, 117.041 pacientes curáronse do coronavirus no conxunto da Galiza desde que comezou a crise sanitaria. Isto implica que 197 recibiron o alta nas últimas 24 horas.


Summary: "Ten perigo vérmonos tecendo abelorios / diante da tortura", cal kamikazes. Eis o título do último libro de poemas que Lino García Salgado vén de publicar en Medulia. Un canto contra a non-sociedade que devora o mundo de hoxe. Tamén unha homenaxe "a todas esas facetas apartadas da luz".

Case 10 anos da publicación do seu último poemario, Melíflua Moradía, chega Kamikazes, que ve luz en Medulia. Unha agardada espera. Son nove anos de silencio. A publicación de Melíflua Moradía coincidiu co nacemento de Uxía, a miña segunda filla, e despois diso entrei nunha época de complicacións. Mais seguín escribindo, pouco a pouco, e con eses poemas que tiña, creados ao longo deste tempo, nace Kamikazes. Necesitaba sacar este libro, que é unha especie de recompilatorio deses poemas que presentaban o mesmo tipo de temática. "Kamikazes pretende render homenaxe a todas esas facetas apartadas da luz, mostrar un dinamismo oculto para facernos sentir útiles", escribe na presentación. Kamikazes é unha especie de homenaxe a toda esa xente que segue loitando, que loitou e que loitará. Mais non a eses que están en primeira liña nin en segunda liña, senón a todas esas loitas que son, en moitos casos, silenciosas, da xente que está a pé dereito, á súa maneira, porque cada loita é única e imprescindíbel. Non só importan os que están diante, senón tamén os que están detrás e incluso os que non se ven. Hai moita xente que está nesa tesitura e creo que merecían unha homenaxe, unha voz... Kamikazes móstrase dividido en catro libros. "Libro I. Trapos" arranca cun "nada hai libre nesta cidade". Aquí están presentes o abandono, o suicidio ("utopicamente suicidas", escribe), a penumbra... Desde o "nós". É unha sociedade en decadencia, pasiva, onde "o tempo non nos é propio". Escribo sobre o que observo, unha percepción do que vexo día a día. Fálasme de sociedade, mais sigo dicindo que a sociedade non existe. Non existe ese concepto da sociedade como antigamente. "Estamos, terribelmente, nun tempo moi individualista", afirma García Salgado Antes a sociedade era a posta en conxunto duns valores, duns traballos ou dunhas riquezas... para axudarse uns a outros. Agora estamos, terribelmente, nun tempo moi individualista no que se existe o concepto de sociedade é única e exclusivamente en temporadas e para casos puntuais. Non percibo que ese concepto da sociedade se poida transmitir aos días de hoxe. Aquí abordo o abandono. Vémolo na propia estrutura das cidades, ou na estrutura da xente dentro das cidades, onde cada persoa vai ao seu aire... Non existe un nexo de unión. Hai moitas veces condutas que nos levan ao suicidio, nun sentido metafórico, á desconexión do resto, a cometer actos que non serían moi normais se realmente existise a sociedade en si. "Trapos" porque, ao final, é o que somos, monicreques. Poucas opinións hai fundadas ou propias. Parece que somos altofalantes, que reproducimos sistematicamente o que nos están transmitindo ou metendo todos os días polos medios de comunicación. En "Fósforos e noces", do Libro II, semella que "tampouco hai descanso nas estrelas", mais logo sae un raio de esperanza, un "Por veces / sentirse flor salvaxe / que ninguén esmagalla". Entra aquí a rebeldía como salvación? Si, claro, a rebeldía ten que existir. "Fósforos e noces" era o título orixinal do libro e, de feito, hai nel un poema dedicado á portada deste poemario, na que se ven dous barquiños de media noz que fixeron os meus fillos, Uxía e Roi. "Hai quen segue a ser "rebelde", quen ten unha visión propia dos seus pensamentos, quen se afasta de todo o que nos están vendendo" Si hai un pouco de optimismo. Hai quen segue a ser "rebelde", quen ten unha visión propia dos seus pensamentos, quen se afasta de todo o que nos están vendendo e metendo como normalidade. É unha reivindicación, efectivamente. Intento que isto sexa tamén un pequeno halo de esperanza para todo o que estamos a vivir. Esa esperanza tamén se ve no "Libro III. A lingua e as costuras", onde aborda o proceso de escrita, talvez, para "salvar a utopía". É un libro no que aparecen outros factores, xente que se pode achegar a ti, que é necesaria para que ti poidas continuar con esta loita. É un acompañamento, como unha compañeira que está aí cando as cousas non saen ben. É a esperanza e o acompañamento desa esperanza. Porque necesitamos ambas as cousas, unha compañía, non só sentimental, senón ideolóxica, de obxectivos comúns... Compañía que se pode ligar co "pasado sen autopsia" que aparece na última parte, "Reversos". Non é que se poida ligar, é que se debe ligar. Xa o dicimos moitos: do pasado hai que aprender, mais parece que non estamos aprendendo nada. Ás veces é cuestión de parar, ollar o pasado e explicalo ben. Ver que sucedeu, todas as problemáticas que se derivaron deses actos nos que nos vimos inmiscidos, e aprender. "Moitas veces queremos obvialo, borralo, escapar del... Mais cando fuximos do pasado estamos pervertendo o futuro" O pasado serve non só para os actos históricos ou sociais, senón tamén para os propios, os persoais. Moitas veces queremos obvialo, borralo, escapar del... Mais cando fuximos do pasado estamos pervertendo o futuro. Non vai haber unha luz ou un camiño se realmente non nos serviu todo este tempo para aprender. 'Kamikazes': poemas contra a inercia "Non hai derrotas / só transicións". Con estas palabras remata Kamikazes, o último poemario de Lino García Salgado. Pasos dun estado a outro, dunha situación a outra, que nos lembran como todo é temporal, tamén a dor, porque "ás veces atopámonos metidos nesa sensación de fracaso, mais o que hoxe consideramos unha derrota mañá pode ser semente", augura o autor para Nós Diario. "Por iso creo que é necesario e imprescindíbel darlle unha volta e ver que temos futuro e que temos que traballalo". E engade: "se non sementas unha planta, non vai nacer, iso está claro". Así, érguese Kamikazes como un poemario "necesario nestes momentos" nos que semella "que imos á deriva". Nel "cada verso ten capacidade propia, un peso propio que conta por si só, co desexo de que "quen o lea atope algo de luz, de esperanza, de loita" porque o libro "ten unha parte moi reivindicativa".